محمد رصافی

مسأله ورود و فعالیت در حکومت های جائر غیر شیعی از دیرباز محل بحث در میان فقهای امامیه بوده است. ادلّه روایی در این مسأله حاکی از این است که دسته ای با عبارات غلیظ هر گونه مشارکتی در دستگاه های حکومتی ظالمانه را منع کرده اند؛ به گونه ای که قاعده «حرمت ولایه من قبل الجائر» از آن ها اصطیاد شده است. از سوی دیگر، برخی از روایات به تشویق برخی اصحاب برای فعالیّت در چنین حکومت هایی پرداخته اند تا از این طریق بتوانند به رفع حاجات و گرفتاری های مؤمنین بپردازند. این مقاله با بررسی ادلّه «ولایه من قبل الجائر» همراه با تأکید بر آرای برخی فقهای امامیه و تحلیل عقلی لوازمِ آن به اثبات ضرورت یا دست کم جواز تشکیل حکومت مستقل شیعی می پردازد و به این نتیجه می رسد که مصالحی که در تشکیل حکومت شیعی وجود دارد، بسیار فراتر از رفع حاجت از برخی مؤمنین است. به نظر می رسد، وقتی که این ادلّه ازدست دادن مصلحت حداقلی (کمک به برخی مؤمنین) را حتی با ورود به دستگاه های حکومتی جور شایسته نمی دانند، فحوای همان ادلّه ازدست دادن مصلحت های بسیار بزرگ تر را در سایه تشکیل حکومت دینی طرد می کند.

بدیهیات به عنوان زیرساخت معرفت فلسفی و بلکه همه معارف بشری از گذشته دارای ارزش بسزایی بوده است و لیکن به دلایل مختلفی به چرایی آن جز در مطاوی کلمات فلاسفه پرداخته نشده است. در تبیین و توجیه اعتبار و خطاناپذیری بدیهیات مبانی مختلفی مطرح شده است. یکی از این مبانی ارجاع بدیهیات به علوم حضوری و استفاده از خاصیت خطاناپذیری این علم برای تضمین صحت بدیهیات می باشد. آیت الله مصباح را می توان مبدع و یا نخستین مقرر این نظریه دانست. ایشان از شش بدیهی رایج تنها وجدانیات و اولیات را واجد شرایط بداهت می دانند و به دلیل اینکه علم حصولی و حس را مناشیء وقوع خطا می دانند، تلاش می کنند تا ارتباط وجدانیات و اولیات را با آنها قطع نمایند تا راه ورود خطا به بدیهیات مسدود شود و آن گاه برای تضمین صدق و بداهت بدیهیات آنها را با علم حضوری که سرچشمه ضمانت صحت است، پیوند می دهند. اما این نظریه به نظر می رسد با مشکلاتی روبرو است. نوشتار مذکور درصدد است تا با تبیین نظر ایشان و برشمردن ویژگی های علم حضوری ملاحظات وارد بر این نظریه را بررسی کند.

دیدگاه اکام دربارة نحوة وجود کلیات به نام نام گرایی در تاریخ فلسفه مشهور است. نام گرایی نهضتی نوپدید در عرصة شناخت است که در مقابل واقع گرایی حداکثری و افراطی مطرح شد و در انتهای قرون وسطی از سوی ویلیام اکام بسط یافت. در این مقاله نامگرایی اکام بررسی و سپس برخی از مهم ترین مبانی آن خواهیم پرداخت. ایدة «استره اکام» ابزار مناسبی در اختیار او گذاشت تا بتواند بسیاری از موجودات انتزاعی و متافیزیکی از جمله کلیات عینی و ذهنی را نفی کند. همچنین، با اتخاذ تجربه گرایی مستقیم در باب شناخت و نفی انواع محسوس و معقولی که آکویناس و دیگر واقع گرایان بدان معتقد بودند، هرگونه ذات خارجی و نیز انگاره های عام ذهنی را نفی و مفاهیم عام ذهنی را در حد یک کارکرد منطقی و یک نشانة ذهنی تفسیر کرد.