تحلیل ژئوپلیتیکی بحران ریزگردها و تاثیر آن بر امنیت اقتصادی-اجتماعی استان خوزستان(مقاله علمی وزارت علوم)
حوزههای تخصصی:
بحران ریزگردها به عنوان یک چالش زیست محیطی پیچیده در مناطق خشک و نیمه خشک، به ویژه در استان خوزستان ایران، ناشی از ترکیب عوامل طبیعی (مانند خشکسالی و تغییرات اقلیمی) و انسانی (مانند سدسازی بی رویه، خشک شدن تالاب ها و مدیریت ناپایدار منابع آبی در کشورهای همسایه مانند عراق، سوریه و عربستان) است. این پدیده نه تنها یک مسئله زیست محیطی است، بلکه ابعادی ژئوپلیتیکی دارد و امنیت اقتصادی-اجتماعی را تهدید می کند. هدف اصلی پژوهش، تحلیل ژئوپلیتیکی این بحران و تبیین تأثیر آن بر امنیت اقتصادی (مانند کاهش تولید کشاورزی و صنعتی) و اجتماعی (مانند سلامت عمومی و مهاجرت) استان خوزستان است، همراه با ارائه راهبردهایی برای مدیریت بحران و ارتقای همکاری های منطقه ای. رویکرد کیفی با استفاده از روش تحلیل مضمون (بر اساس مدل شش مرحله ای براون و کلارک) و نظریه داده بنیاد (کدگذاری باز، محوری و انتخابی) است. همچنین جامعه پژوهش شامل ۲۴ نفر از خبرگان، متخصصان محیط زیست، مدیران اجرایی و ذی نفعان محلی (نمونه گیری هدفمند و گلوله برفی تا اشباع نظری) بوده و ابزار گردآوری داده ها نیز مصاحبه عمیق نیمه ساختاریافته می باشد. از تحلیل مصاحبه، ۱۴۸۲ کد اولیه، ۶۴ خوشه معنایی و ۱۲ مضمون اصلی استخراج شد. مقوله مرکزی "ژئوپلیتیک عدم حکمرانی منابع و تاب آوری پایین: چرخه بحران زا در خوزستان" شناسایی گردید، که نشان دهنده چرخه ای از عوامل ساختاری (منشأ ۷۰% فرامرزی ریزگردها، خشک شدن تالاب هایی مانند هورالعظیم با کاهش ۷۰ درصدی سطح آب)، ضعف حکمرانی (عدم هماهنگی منطقه ای، سیاست های مقطعی و کمبود بودجه)، پیامدهای اقتصادی (کاهش ۳۰-۴۰ % تولید کشاورزی مانند گندم و خرما، اختلال در صنایع نفت و حمل ونقل) و اجتماعی (افزایش ۲۵-۳۵ % بیماری های تنفسی و روانی، مهاجرت ۱۵-۲۰ % روستاییان و کاهش انسجام اجتماعی) است. تاب آوری پایین و نابرابری عدالت زیست محیطی چرخه را تشدید می کند. بحران ریزگردها تأثیر منفی معناداری بر امنیت اقتصادی و اجتماعی دارد، اما مدیریت ژئوپلیتیکی می تواند اثرات را کاهش دهد. پیشنهادها شامل ایجاد کنسرسیوم مدیریت حوضه دجله-فرات، سرمایه گذاری در تاب آوری محلی، سیاست های عدالت محور و پایش شفاف داده ها است. این راهبردها می توانند چرخه بحران را شکسته و توسعه پایدار را تا ۲۵-۴۰ درصد تقویت کنند.