مهدی جمشیدی

هدف: هدف از نگارش این مقاله، بازسازی و صورت بندی دلایل مرتضی مطهری درباره معناداری علم اجتماعی اسلامی بود. بر این اساس، هم نظر اثباتی و مستقل وی بیان شده است و هم گفته های نفی ای و انتقادی دیگران پاسخ داده شده اند. روش: گردآوری داده های این مقاله، متن مدار بود و در مرحله تحلیل داده ها نیز روش استنباطی و استنتاجی مبتنی بر تحلیل محتوای کیفی به کار گرفته شد. یافته ها: نقدهای مرتضی مطهری به بی معناانگاری علم اجتماعی اسلامی عبارتند از: اکثری انگاری مضمونهای اجتماعی اسلام، متداخل انگاری غایت اسلام با علم اجتماعی، همساز انگاری منطق معرفتی اسلام با علم اجتماعی، عدم نسبی انگاری معرفت اسلامی و آمیخته انگاری تعلیل اسلامی با علم اجتماعی. نتیجه گیری: اولاً، علم اجتماعی اسلامی از لحاظ نقلی و درون دینی، موجّه است و اسلام دارای چنین پیوندی با علم اجتماعی است؛ ثانیاً، از لحاظ عقلی و برون دینی نیز مانع ابطال کننده ای در برابر معقولیت علم اجتماعی اسلامی وجود ندارد؛ ثالثاً، علم اجتماعی اسلامی افزون بر امکان و معناداری، ضروری و بایسته است و ما باید در پی نظریه پردازی درباره آن باشیم.  

این مقاله به دنبال پی ریزی الگویی برای حکمرانی فرهنگی در دولت اسلامی است؛ به طوری که این الگو، دربرگیرنده شاخص هایی باشد که هویت رویکرد دینی را به حکمرانی فرهنگی نشان بدهد و گونه ای نظریه پردازی اسلامی در این گستره به شمار آید. کوشش شده است با تکیه بر آثار آیت الله مصباح یزدی، گروهی از تدبیرها درباره حکمرانی فرهنگی ارایه شوند تا از آن ها به عنوان نسخه حکمرانی استفاده شود. در این مقاله از روش تحلیل محتوای کیفی استفاده شده است. یافته هایی که در این هندسه، صورت بندی شده اند عبارتند از: برآمدن «امر فرعی  و امر اصیل» از منزلت فرهنگ، برآمدن «تساوی و ترجیح» از دیگری های فرهنگی، برآمدن «بی طرفی و مسئولیت» از نقش آفرینی دولت، برآمدن «تکثرگرایی و انحصارگرایی» از منبع تجویز، برآمدن «مصالح مادی و مصالح معنوی» از آزادی، برآمدن «زور و زمینه سازی» از سازوکارها، برآمدن «حریم خصوصی و حریم عمومی» از گستره تدبیر، برآمدن «اقلّی و اکثری» از جامعه مدنی و برآمدن «دینی و سکولار» از همبستگی.

ازآنجاکه علم اجتماعیِ اسلامی، چندین دهه است که بیش وکم در مسیر تکوین و تولید قرار گرفته، اما در عین حال، گرفتار رشد کم شتاب و آفات دیگر است، باید به مطالعه این تجربه معرفتی پرداخت و نقصان ها و ضعف های آن را شناسایی کرد. از طرف دیگر، نگارنده به عنوان یکی از کنشگران این عرصه، دارای تجربه زیسته در این باره است و می تواند این تجربه معرفتی را بیان کند. مسأله نگارنده در اینجا، اثبات این گزاره است که روش تفهّمِ تفسیری برای چنین مطالعه ای، کارساز و مطابق است. براین اساس، به جنبه های مختلف کاربست این روش پرداخته شده و نسبت آن با دانش ضمنی، مشخص شده است. همچنین آشکار گردیده که این روش با منطق دینی، سازگار است و این گونه نیست که روش متضاد با انگاره علم اجتماعیِ تجدّدی بر علم اجتماعیِ اسلامی تحمیل شود. در پایان نیز به اعتبار این روش پرداخته شده و چندین سازوکار برای اثبات واقع نمایی آن مطرح گردیده که عبارتند از امکان تبیین های بدیل در شرایط عدم قطعیّت، مواجهه و مؤانستِ دیرینه با مسأله، بازاندیشیِ متأمّلانه در آغازها و سازوکارها، انسجام درونیِ گزاره های زیرطبقه و تحلیل تطبیقی در میان تفسیرهای همگون.

برای نگاشتن نقشه راه درباره تولید علم اجتماعی اسلامی باید از زاویه دینی-حکمی به سیاست گذاری معرفتی نگریست و بر اساس اقتضاها و دلالت های این رهیافت، خطوط اصلی و منطق تولید را ترسیم کرد. یکی از سرچشمه های این نگاه، مرتضی مطهری است؛ از این رو در مقاله پیش رو به پاره های پراکنده اندیشه سیاستی-معرفتی وی رجوع شده و در قالب مطالعه کتابخانه ای با جهت گیری نظری-تحلیلی و با تکیه بر الگوی دوگانه های مفهومی یا دوتایی های سیاستی، یک پیش نویس مقدماتی برای چگونگی ها و مسیرهای تولید علم اجتماعی اسلامی، طرّاحی شده است. دوگانه های مفهومی ساخته وپرداخته شده در این مقاله که نتیجه تجویزی به شمار می آیند، عبارت اند از: «علم طبیعی/ علم اجتماعی»، «الهیّات اجتماعی/ علم اجتماعی اسلامی»، «بی طرفی علم اجتماعی تجدّدی/ ارزش باری علم اجتماعی تجدّدی»، «دفاع هویّتی از علم اجتماعی اسلامی/ دفاع معرفتی از علم اجتماعی اسلامی»، «ارزش گرایی علم اجتماعی اسلامی/ واقع گرایی علم اجتماعی اسلامی»، «تهذیب علم اجتماعی تجدّدی/ تأسیس علم اجتماعی اسلامی»، «اسلامی شدن علم/ اسلامی شدن عالم و عالَم»، «تولید ذهنیّت اندیش/ تولید تاریخیّت اندیش»، «تولید تدریجی/ تولید جهش وار» و «علم اجتماعی بومی/ علم اجتماعی جهانی». این دوتایی ها عمده ترین مناقشه ها و تضادها در زمینه منطق و سازوکار تولید علم اجتماعی اسلامی اند که در دهه های گذشته شکل گرفته اند و جریان های معرفتی را از یکدیگر جدا کرده اند. در این مقاله پاسخ ها و انتخاب های مطهری درباره این راه های رقیب بیان می شوند.

در این مقاله کوشش شده آراء و نظریات آیت الله خامنه ای درباره نسبتِ نظری و عملیِ عالَم انقلاب اسلامی با عالَم تجدّد، قاب بندی و تفسیر شود. برای حل این مسئله، ابتدا به رویکرد ایشان درباره ماهیت انقلاب و ماهیت تجدّد اشاره شده و استدلال گردیده که این دو واقعیت عینی و تاریخی، از دو نوع عقل و عالَم حکایت می کنند که ناسازگار هستند و انقلاب ایران، سویه متضاد با غایات تجدّدی دارد. آنگاه در بخش دوم، از مواجهه گزینشی و تجزیه ای آیت الله خامنه ای با تجدّد سخن به میان آمده و امکان و حدود اقتباس، مشخص شده است. در این پاره از مطالعه، سه قلمرو از یکدیگر تفکیک شده اند: فرهنگ تجدّدی که نمایانگر جاهلیت معاصر است، علوم طبیعیِ تجدّدی که مسئله ما با آن، زدودن سلطه است و علوم انسانیِ تجدّدی که به سبب مدخلیت ارزش ها در آن، شکاف های بنیادین و جوهری با آن داریم. در بخش پایانی مقاله نیز، به نظریه ولایت منفی پرداخته شده و اثبات شده که منظر غرب شناسانه آیت الله خامنه ای، حاکی از مرزبندی صریح با تجدّد و پرهیز از اختلاط و هضم شدگی است. در این مقاله، از روش تحلیل نظری و منطقیِ متن استفاده شده و در امتداد آن، درون مایه های معرفتی با یکدیگر مفصل بندی شده اند تا رهیافت غرب شناسانه آیت الله خامنه ای، ساختاربندی و روایت شود.