بازخوانی زیست صوفیانه خاقانی بر پایه تناظر زندگی- اثر (مقاله علمی وزارت علوم)
درجه علمی: نشریه علمی (وزارت علوم)
آرشیو
چکیده
خاقانی ازجمله شاعرانی ا ست که نسبت او با تصوف همواره محل مناقشه بوده است. نبود وابستگی رسمی وی به خانقاه یا طریقت، از یک سو تردید در تصوف او را دامن زده است و ازسوی دیگر، امکان بازخوانی تازه ای از سلوک عرفانی خودبنیاد و غیرنهادی او را فراهم می سازد. مقاله حاضر به منظور بازنمایی ساحت های صوفیانه در زندگی و آثار خاقانی، بر آن است با روش توصیفی تحلیلی، از سطح مضمون گرایی فراتر رود و تصویری نظریه مند از زیست صوفیانه وی ارائه دهد. این پژوهش با تحلیل بستر تاریخی اجتماعی تصوف در قرن ششم قمری آغاز می شود و سوگیری خاقانی را در مواجهه با جریان های اصلی تصوف تبیین می کند. سپس، زندگی شخصی خاقانی در چهار منزل سلوکیِ طلب، دنیا، خلوت و شهود تحلیل می شود؛ مراحلی که با تجربه هایی همچون شاگردی، حضور در دربار، حبس و سفر حج متناظرند. بخش اصلی این پژوهش با اتکا بر تحلیل ساختاری و محتوایی آثار منظوم و منثور خاقانی نشان می دهد که سلوک وی نه تنها در مضمون، بلکه در فرم و معنای آثار او حضوری بارز دارد؛ به گونه ای که مفاهیمی مانند فقر، فنا و وحدت در منظومه ای منسجم و غیرتقلیدی از عرفان شخصی و زیسته او بازتاب یافته اند. یافته های پژوهش مؤید آن است که تصوف خاقانی را باید در قالب دو ساحت متداخل «زندگی» و «اثر» بازشناسی کرد؛ ساحاتی که تصوف را نه از رهگذر وابستگی نهادی، بلکه از یک سو در سطح تجربه شخصی و ازسوی دیگر در سطح آثار او نمایان می سازند. در پرتو این دوگانگی، خاقانی به عنوان نمونه ای از صوفی بی خانقاه و دارای طریقت خودبنیاد و غیرنهادی، شایان معرفی ا ست.Reinterpreting Khāqānī’s Sufi Life Based on the Correspondence Between Life and Work
Khaqani is one of the poets whose relationship with Sufism has long been a matter of scholarly debate. The absence of any formal affiliation with a khanqah or Sufi order has, on one hand, raised doubts about his mysticism, while on the other, it has opened the possibility for a new interpretation of his self-founded and non-institutional spiritual path. The present article seeks to reveal the Sufi dimensions in Khaqani’s life and works through a descriptive–analytical approach, moving beyond mere thematic analysis to propose a theoretical model of his Sufi-oriented life. The study first explores the socio-historical context of Sufism in the sixth century AH and examines Khaqani’s orientation toward the main Sufi currents of his time. It then analyzes his personal life through four corresponding stages of spiritual wayfaring— seeking , worldly engagement , seclusion , and vision —which parallel the biographical experiences of apprenticeship, courtly service, imprisonment, and the Hajj pilgrimage. Relying on both structural and content analysis of his poetic and prose works, the study demonstrates that Khaqani’s spiritual path manifests not only in themes but also within the form and meaning of his works. Concepts such as poverty , annihilation , and unity appear within a coherent and authentic system of lived and personal mysticism. Findings confirm that Khaqani’s Sufism should be understood through two overlapping domains— life and work —which reveal mysticism not through institutional affiliation, but through personal experience and artistic creation. In this light, Khaqani can be viewed as a Sufi without a khanqah , representing a self-founded and non-institutional mystical order.
تبلیغات
