پهلوی اول

کشور هند همسایه کهن ایران است و پیوندهای فرهنگی دو کشور از دیرباز برقرار مانده اند؛ در دوران حکومت پهلوی اول این کشور به دلایل مختلفی، نقش ملموسی در شکل گیری معماری شهر های جنوب شرق ایران به خصوص شهر زاهدان داشته است. معماری نیز در طول تاریخ همواره پیوندی مستحکم با عوامل فرهنگی داشته و تحولات بروز یافته در این زمینه ، اثرات مشهودی بر معماری گذاشته است. شناخت و اهمیت چگونگی اثرگذاری این جریان و تحولات فرهنگی- معماری در هند و انعکاس ظهور آن ها بر معماری شهر زاهدان موضوعی است که در این پژوهش به آن پرداخته می شود. ازاین رو پرسش اصلی پژوهش این است که تحولات فرهنگی و معماری هند در عصر پهلوی اول با چه مؤلفه و ویژگی هایی بر معماری رمانتیک شهر زاهدان اثر گذاشته است؟ این پژوهش از نوع تاریخی- تفسیری است و با استناد به اسناد تاریخی و برداشت های میدانی و روش توصیفی- تحلیلی به نقش این جریان ها بر پیدایش رمانتیک و بروز شاخصه های کالبدی آن بر معماری دوره پهلوی اول شهر زاهدان می پردازد. نتایج نشان می دهند معماری زاهدان در عصر پهلوی اول، از رمانتیسم هندی متأثر است و به کارگیری خردمندانه مضامین آن در معماری این دوران در شهر زاهدان، نشان از ارتباطات با کشورهای همسایه در جغرافیای مذکور به نحو مستقیم یا غیرمستقیم دارد؛ ارتباطاتی که به موجب آن تحولات فرهنگی و معماری توانسته اند بر جان و کالبد معماری شهری در ایران رخنه کرده و آثارش به وضوح دیده شود به نحوی که مهم ترین شاخص های رمانتیسم، طبیعت گرایی با بهره گیری از مصالح بومی و ارتباط با محیط و طبیعت، توجه به احساسات و عواطف انسانی ازطریق استفاده از نور، رنگ و تناسبات خاص فضاها، تأکید بر داستان و روایت با به کارگیری نمادهای روایتی از داستان های تاریخی، ایده آل گرایی و باستان گرایی به واسطه ایجاد فضاهای ایده آل و نوگرایی ازطریق استفاده از روش های نوین در معماری بناهای دولتی زاهدان به نمایش در آمدند. 

یکی از سیاست های دوره حکومت پهلوی اول، تلاش برای تغییر موقعیت زنان ایران بود که برای تحقق آن، ابزارهای مختلفی به کار گرفته شد. روزنامه اطلاعات نیز که ازجمله روزنامه های دولتی دوره پهلوی اول بوده، یکی از ابزارهای حکومت برای پیشبرد سیاست های مدنظر آن به شمار می رفت. ازجمله راهکارهای این روزنامه در این راستا، درج مقالات درباره وضعیت اجتماعی زنان برخی ملل اسلامی و غیراسلامی جهان بود که دولت های آنان در مسیر تغییر موقعیت زنان گام برداشته بودند. با اعتقاد بر اینکه رسالت مطبوعات در هر جامعه حاصل نظام ارزشی حاکم و قدرت سیاسی مستقر در آن جامعه است و با پذیرش این موضوع که فرهنگ سیاسی حاکم بر ایران در دوره پهلوی اول نوعی فرهنگ سیاسی اقتدارگرا بوده است؛ چارچوب نظری پژوهش حاضر را بر پایه نظریه «رسانه در حکومت های اقتدارگرا» بنیان می نهیم. این مقاله درصدد است با روش توصیفی و تحلیلی به این پرسش پاسخ دهد که روزنامه اطلاعات با چه اهدافی و چگونه اخبار مربوط به زنان دیگر کشورها را بازتاب می داد؟ یافته های پژوهش نشان می دهد که روزنامه اطلاعات برآمد جامعه ای در حال گذار است که در پی آگاهی بخشی به زنان ایران برای ایجاد تحرک در تحصیل حقوق اجتماعی همچون حق رأی، تحدید سن مناسب ازدواج دختران، آموزش، اشتغال زنان و جز آن بوده است. هدف از تأکید بر این مطالب، انتقال چنین مفاهیمی به زنان ایران و ترغیب آنان برای تلاش در دستیابی به آن ها بوده است. در کنار این ها تأکید بر وظایف سنتی زنان نیز کاملاً مشهود است.

شورای عالی معارف (1317-1301ش) و بعدتر شورای عالی فرهنگ (1346-1317ش) را می توان یکی از نهادهای دولتی برای سیاستگذاری متمرکز فرهنگی در ایران تلقی کرد. فعالیت های این شورا با تدوین و تصویب قوانین و مقررات مورد نیاز، پایه ساختار نظام فرهنگی، علمی و آموزشی نوین را بنیان گذاشت. واگذاری صدور امتیاز نشریه، مجوز تأسیس مدارس ملی، اعطای مدال و نشان و بالاخره ارزشیابی مدارک تحصیلی دانش آموختگان دانشگاه های خارج از کشور به شورا از زمره عرصه هایی بود که پای فعالیت های فرهنگی و آموزشی ایالات و ولایات را به دبیرخانه شورا باز کرد. در این میان زنان و مردان شهرهای استان گیلان با توجه به قدمت تاریخی و نوگرایی خود، در عرصه های فرهنگی ایفای نقش کردند. زنان گیلانی نیز در این عرصه فعالیت چشمگیری داشتند. بر این اساس سؤال اصلی نوشتار این است که زنان گیلانی در مقایسه با مردان چه نقشی در تحولات فرهنگی گیلان در عصر پهلوی اول ایفا کردند؟ این مقاله از نوع توصیفی-تحلیلی و با بهره برداری از اسناد (متن صورت مذاکرات و مصوبات شورای عالی معارف/ فرهنگ) تدوین یافته و بیانگر تنوع فعالیت های فرهنگی برخی زنان و مردان نوگرای شهرهای استان گیلان در چهار عرصه انتشار مطبوعات، تأسیس مدارس ملی، دریافت مدال و نشان و بالاخره تحصیل در دانشگاه های خارج از کشور در عصر پهلوی اول است. بررسی و مقایسه داده های جداول چهار عرصه فرهنگی مذکور، از برتری مردان نسبت به زنان گیلانی در این چهار حوزه حکایت می کند.