شعائر حسینی به مثابه رسانه پیشامدرن در ایران عصر قاجار
منبع:
حیات کاشانه ما سال اول تابستان ۱۴۰۵ شماره ۲
170-157
حوزه‌های تخصصی:
شعائر حسینی در ایران عصر قاجار، در شرایطی که رسانه های ارتباط جمعی مدرن هنوز شکل نگرفته بودند، فراتر از کارکردهای صرفا آیینی و مذهبی عمل می کردند و به یکی از مهم ترین مجاری ارتباطی و اجتماعی جامعه تبدیل شده بودند. مجالس روضه، منبر و دسته های عزاداری، ضمن بازتولید و انتقال ارزش ها و باورهای دینی، امکان گردهمایی گروه های مختلف اجتماعی، شکل گیری همبستگی جمعی، انتقال پیام های اجتماعی و سیاسی و ایجاد زمینه برای کنش جمعی را فراهم می کردند. پژوهش حاضر با رویکردی تحلیلی-کارکردی، در پی بررسی چگونگی شکل گیری کارکرد رسانه ای شعائر حسینی و نسبت آن با قدرت اجتماعی در ایران عصر قاجار است. یافته های پژوهش نشان می دهد که منبر و مجالس وعظ و روضه، به واسطه پیوند میان نهادهای دینی، وعاظ و توده مردم، نقش مهمی در انتقال و تفسیر مسائل اجتماعی و سیاسی ایفا می کردند. وعاظ با بهره گیری از ظرفیت عاطفی و معنایی واقعه عاشورا و استفاده از زبان خطابه، مضامین دینی همچون عدالت خواهی و ظلم ستیزی را با مسائل روز جامعه پیوند می دادند و از این طریق می توانستند افکار عمومی را تحت تاثیر قرار داده و زمینه شکل گیری واکنش های جمعی را فراهم کنند. نمونه هایی از اعتراض های اجتماعی و سیاسی در سال های منتهی به مشروطه نیز نشان می دهد که مجالس مذهبی در برخی مقاطع به بستری برای انتقال اعتراض ها، آگاهی بخشی عمومی و بسیج اجتماعی تبدیل شدند. بر این اساس، می توان شعائر حسینی در عصر قاجار را نوعی «رسانه پیشامدرن» دانست که اگرچه فاقد فناوری و ساختار رسانه های مدرن بود، از کارکردهایی همچون انتقال پیام، تولید و بازتولید معنا، شکل دهی به افکار عمومی، ایجاد انسجام اجتماعی و فراهم کردن زمینه کنش جمعی برخوردار بود. در نتیجه، قدرت اجتماعی شعائر حسینی در این دوره، بیش از آنکه صرفا از جنبه آیینی آن ها ناشی شود، از ظرفیت آن ها برای ایجاد پیوند میان دین، جامعه و مسائل روز سرچشمه می گرفت.