متین مدنی

قهوه خانه ها در عصر صفوی، به ویژه در دوران شاه عباس اول، از مهم ترین فضاهای فرهنگی و اجتماعی ایران بودند. این مکان ها نه تنها محل استراحت و نشست و برخاست مردم، بلکه میدانی برای شعرخوانی، نقّالی، شاهنامه خوانی و بحث های آزاد سیاسی به شمار می رفتند. پژوهش حاضر با رویکردی تاریخی-ادبی و با تکیه بر منابع دست اول از جمله سفرنامه های شاردن و فیگوئرا، به بررسی جایگاه قهوه خانه ها در بازتولید فرهنگ شفاهی و مشروعیت بخشی به ایدئولوژی صفوی می پردازد. یافته ها نشان می دهد که با کاهش حمایت دربار صفوی از شاعران، شعر فارسی به درون جامعه عمومی راه یافت و قهوه خانه ها بستر اصلی این گذار شدند. در این فضا، نقّالان با بهره گیری از آثاری چون شاه اسماعیل نامه، فتح نامه عباسی، حمزه نامه، سمک عیار و حسین کرد شبستری، هویت ملی و مذهبی ایران صفوی را در میان طبقات مختلف مردم، از جمله نظامیان قزلباش، بازتولید و تثبیت می کردند. نتایج این بررسی نشان می دهد که قهوه خانه ها در این دوره، کارکردی فراتر از تفریح داشتند و به مثابه نهادی غیررسمی در خدمت گفتمان قدرت و هویت سازی جمعی عمل می کردند.

ملک الشعراء بهار (1330-1265ش) از برجسته ترین شاعران عصر مشروطه و یکی از نمادهای پیوند ادبیات متعهد با هویت ملی در تاریخ ادبیات معاصر فارسی است. پژوهش حاضر با روش توصیفی -تحلیلی و با تکیه بر خوانش مستقیم دیوان بهار، به بررسی بازتاب مفهوم «ایران» و «ایرانی» در اشعار او می پردازد. یافته های این تحقیق نشان می دهد که مرحوم بهار با گذر از رویکرد «هنر برای هنر»، مضامینی چون میهن دوستی، آزادی خواهی، مقاومت در برابر استبداد و استعمار، و ستایش چهره های تأثیرگذار ملی را به گفتمان مسلط شعر خود بدل کرده است. او با تلفیق استحکام زبانی سنت کلاسیک و دغدغه های نوین اجتماعی- سیاسی، توانست نام خود را به عنوان نمادی از «ادبیات متعهد» در حافظه تاریخی ایران ماندگار کند.