سما معصومی زاده

پژوهش حاضر به بررسی مشروعیت سلطنت قاجار در اندیشه و سیره ملا احمد نراقی(1245-1185ق)، با تاکید بر نسبت میان نظریه ولایت فقیه و تعامل عملی او با حکومت فتحعلی شاه می پردازد. عصر قاجار، به ویژه دوران فتحعلی شاه، دوره ای مهم در تحول مناسبات نهاد دین و دولت و افزایش استقلال عمل روحانیت شیعه به شمار می آید. ملا احمد نراقی، به مثابه فقیهی جامع الاطراف، اخلاق پژوه و مرجعی ذی نفوذ، در کانون این تحولات قرار داشت. وی از یک سو در عرصه نظری و با نگارش کتاب عوائدالایام، نظریه ولایت فقیه را به صورتی منسجم و با دلالت های حکومتی تبیین کرد و مشروعیت اصیل سیاسی در عصر غیبت را از آن فقیه عادل دانست. از سوی دیگر، در عرصه عمل و با توجه به مصلحت عینی جامعه، از اقدامات دفاعی حکومت قاجار در جنگ با روسیه حمایت کرد و رساله وسیله النجاه و معراج السعاده را به درخواست فتحعلی شاه نگاشت. این مقاله، با روش توصیفی-تحلیلی، نشان می دهد که این دو سطح از رفتار و اندیشه نراقی، بیانگر تناقض معرفتی نیست؛ بلکه بر تفکیک میان حکومت مطلوب در سطح آرمان، یعنی حاکمیت فقیه، و وضعیت مقدور در بستر تاریخی، یعنی بهره گیری از حکومت موجود برای حفظ کیان جامعه اسلامی در برابر تهدید خارجی، استوار است. بر این اساس، تعامل نراقی با دولت قاجار را باید کنشی مشروط، مصلحت محور و مبتنی بر حفظ استقلال فقهی و مرجعیت اخلاقی او دانست؛ تعاملی که در پی تنفیذ مبنایی سلطنت نبود، بلکه می کوشید از ظرفیت قدرت موجود برای دفاع از اسلام، حمایت از جامعه و هدایت اخلاقی حاکم بهره گیرد.

تجربه نزدیک به مرگ به مجموعه ای از ادراکات و مشاهدات شخصی افرادی اطلاق می شود که در آستانه مرگ قرار گرفته اند و پدیده هایی مانند خروج روح از بدن، عبور از فضایی تاریک به سوی روشنایی، دریافت های فراحسی، رویارویی با موجود یا راهنمایی نورانی و نظایر آن را گزارش کرده اند. این پدیده در حوزه های گوناگونی همچون پزشکی، روان شناسی و فرا روان شناسی به صورت گسترده مورد پژوهش و بررسی قرار گرفته است. با وجود این، واکاوی و تبیین آن از منظر عرفان اسلامی کمتر مورد توجه پژوهشگران واقع شده است. در چارچوب عرفان اسلامی، انسان به منزله موجودی دارای ساحت های متعالی معرفی می شود که حیات او محدود به کالبد مادی نیست، بلکه پس از رهایی از بدن نیز تداوم می یابد و می تواند به مراتبی از تجربه دست یابد که با تجربه های نزدیک به مرگ همانند مرگ اختیاری، خلع بدن و شهود باطنی قابل مقایسه است. دیدگاه های امام خمینی نیز مؤید چنین برداشتی است؛ وی انسان را شگفتی عالم آفرینش و برخوردار از لایه های درونی و توانمندی های پیچیده می داند که با گسستن از جهان طبیعت و ماده آشکار می شوند. پژوهش حاضر کوشیده است تجربه های نزدیک به مرگ را از منظر عرفانی به عنوان جلوه ای از استعدادهای فرامادی و روحانی انسان مورد تحلیل و تفسیر قرار دهد .