حسن محمدیان

مهاجرت طبقات مختلف به ویژه گروه های فرهنگی به سرزمین های هم جوار ایران همچون عثمانی، ماوراءالنهر و هند، در دوره صفویه به ویژه با روی کار آمدن گورکانیان رونق گرفت. در این میان، حضور شعرای فارسی زبان از عوامل مهم رواج زبان و ادبیات فارسی در هند بود. دلایل گوناگونی چون اعتقادات مذهبی برخی از سلاطین صفوی، عدم توجه به شعر و اشعار بزمی توسط برخی از سلاطین صفوی و از طرف دیگر، علاقه و اهتمام دربار گورکانی به ادبیات و شعر فارسی را از دلایل مهاجرت شعرای فارسی زبان به دربار گورکانیان هند دانسته اند. این پژوهش به شیوه توصیفی-تحلیلی و برمبنای مطالعه کتابخانه ای با رویکرد تاریخی و با طرح این سوال که این مهاجرت ها چه دلایلی داشته و چه تأثیراتی بر ساختار جامعه ایران (عصر صفوی) و هند( دوره گورکانی) نهاده، به بررسی دلایل مهاجرت و مهم تر از آن، تأثیرات این جریان فرهنگی در جامعه صفوی و گورکانی می پردازد. نتیجه بررسی نشان می دهد مؤلفه های جذبی و دفعی به موازات یکدیگر در تسریع روند مهاجرت شعرا نقش داشته اند. بااین حال در بررسی تأثیرات این مهاجرت ها بر ساختار دو جامعه یادشده، بیشترین تأثیرگذاری این جریان، حول موضوعات فرهنگی و اجتماعی است. نتیجه نهایی مقاله توجه به مؤلفه های فرهنگی به عنوان حلقه مشترک دلایل و تأثیرات مهاجرت شعرای صفویه به دربار گورکانیان هند است.  

نمادپردازی آوایی، به نشانه های زبانی خاصی می پردازد که رابطه میان دال و مدلول بیش از آنکه قراردادی باشد، برآمده از نوعی رابطه طبیعی است. اگرچه، بنا بر اصل بنیادین سوسوری قراردادی بودن رابطه میان دال و مدلول، همچنان معتبر است ولی مطالعات دیگری نیز صورت گرفته که نشان می دهند برخی روابط معنادار میان تعدادی از دال و مدلول های زبانی وجود دارد که به نظر می رسد عوامل شنیداری، دیداری، مجاورت، توالی خاص واج ها و... نیز در ایجاد برانگیختی معنایی و نسبت میان دال و مدلول نقش ایفا می کنند. به ویژه متون ادبی از این عوامل برای ایجاد تصاویر ادبی و انتقال معنا به مخاطب بسیار سود می جویند. هینتون و همکاران (1994) در تحلیل ارتباط میان صورت و معنا، هر نوع ارتباط انگیخته میان نشانه و معنا را نمادپردازی آوایی نامیده و بر اساس میزان انگیختگی، آن را به چهار گونه عینی، تقلیدی، ترکیبی و قراردادی تقسیم نموده اند. در این پژوهش، شعر مهدی اخوان ثالث (م. امید) بر اساس دیدگاه هینتون مطالعه قرارگرفته است و در کنار آن، با قدری گسترش معنایی، اصطلاح «نمادپردازی آوایی» برای هرگونه هم نشینی یا مجاورت نشانه های آوایی به کاررفته است که به ایجاد یک معنای ضمنی، فراتر از رابطه مستقیم دال و مدلول، انجامیده است. به شیوه تحلیلی و آماری، واژگانی که دارای ویژگی انگیختگی بوده اند، از سه دفتر اصلی شعر اخوان (زمستان، آخر شاهنامه و از این اوستا) استخراج و تحلیل شده است، و همچنین با بررسی شواهدی از دفترهای دیگر شعر نیمایی اخوان، تغییری در نتایج مقاله دیده نمی شود.

شفیعی کدکنی یکی از نمایندگان شعر اجتماعی و سیاسی معاصر است و در این پژوهش، با تکیه بر نظریه ایدئولوژی آلتوسر به بررسی لایه اجتماعی-سیاسی شعر او در دهه 50 پرداخته شده است. آلتوسر ادبیات و هنر را بخشی از دستگاه ایدئولوژیک دولت می داند که به طورکلی، در خدمت پیشبرد اهداف دولت قرار دارد ولی در شرایط خاص ممکن است در خدمت ایدئولوژی های برآمده از خاستگاه های متفاوت نیز قرار گیرد. در این پژوهش، با استناد به دفترهای شعر شفیعی در دهه 50، و بیش از همه «در کوچه باغ های نشابور»، که از آثار مطرح او و آن دوره است، روشن می گردد که ساختار شعر شفیعی کدکنی، بازتولید ساختار اجتماعی دو قطبی آن دوره است، که با نمادهای محوری خواب و بیداری نمادپردازی می شود. او با نقد زیرساخت های اقتصادی، فرهنگی و سیاسی سرمایه داری رو به رشد معاصر، به دنبال استقرار ایدئولوژی جایگزین دیگری است که چهره مادی و عینی مشخصی ندارد. و فراتر از این، با تصویر سرنوشت شخصیت های تاریخی مثل حلاج، عین القضات و... به دنبال آن است مدلی برای تحلیل تاریخ سیاسی-اجتماعی ایران ارایه دهد و فارغ از زمینه های فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی متفاوت، نشان می دهد که همین ساختار دو قطبی در طول تاریخ نیز فعال بوده است. او با تاکید بر مسوولیت شاعر، ضمن نقد شعر یاس آلود و خواب زده، به نوعی ایده الیسم هنری گرایش می یابد و می خواهد از امکانات هنر برای استقرار ایدئولوژی خود سود جوید.