ابوالفضل گایینی

هدف: در محیط تجاری جهانی شده امروزی، شرکت ها با طیف وسیعی از ذی نفعان، از جمله تأمین کنندگان، مشتریان، تنظیم کننده های دولتی و صنعتی یا کارمندانی از پیشینه های مختلف چندفرهنگی، قومی و مذهبی تعامل دارند. این چالش بزرگی است؛ زیرا تعالی عملکرد آن ها، به توانایی شرکت برای هدایت رفتار کارکنان به سمت اهداف جمعی بستگی دارد. اغلب، مزیت رقابتی یک شرکت بستگی دارد به اینکه چقدر در مشاهده و تفسیر بافت پویای جامعه ای که در آن فعالیت می کند، موفق باشد، چگونه به آن معنا ببخشد و چگونه راه هایی را برای ترکیب درک خود از این جامعه ای بیابد که در آن فعالیت می کند. این چالش ها شرکت ها/ سازمان ها را مجبور کرده است که به دنبال رهبرانی باشند که توانایی تأثیرگذاری بر افراد متفاوت از خودشان را به روش های متعدد و مرکب داشته باشند و از آن ها می خواهد برای موفقیت سازمان هایشان از جهان بینی های فرهنگی متنوع استقبال کنند. چنین رهبرانی می توانند هزینه ها و نگرانی هایی از جمله مشکلات ارتباطی، تعارضات بین فردی و درون سازمانی و جابه جایی را کاهش دهند. درواقع سازمان ها به رهبرانی نیاز دارند تا نیازهای ذی نفعان مختلف را با تمرکز متوازن بر سود اقتصادی، تأثیر اجتماعی (از جمله کارکنان) و پایداری محیطی ادغام کنند. این منعکس کننده توافق کلی برای ظهور مدیران و رهبرانی است تا سازمان های خود را به روش هایی هدایت کنند که تأثیر آن ها بر زمین، جامعه و سلامت اقتصادهای محلی و جهانی را در نظر بگیرند. نظریه رهبری مبتنی بر وجود (TBCL) تحت این نیاز توسعه یافت. این مقاله با تأکید بر نظریه رهبری مبتنی بر وجود، به شناسایی شاخص های توسعه رهبری در هر یک از پنج سطح وجود می پردازد. پنج سطح وجود به عنوان زمینه ای برای رهبری مؤثر استفاده می شود که به ترتیب از پایین ترین سطح به بالاترین سطح عبارت اند از: ۵. دنیای فیزیکی؛ ۴. دنیای تصاویر و تخیل؛ ۳. مرتبه آگاهی از نفس؛ ۲. سطح روح؛ ۱. سطح غیر دوگانه. بر این اساس، ابتدا بررسی کردیم که چگونه هر یک از سطوح پنج گانه هستی، وسیله ای برای پیشبرد تئوری و عمل رهبری فراهم می کند. دوم، با درنظر گرفتن تئوری های رهبری مختص هر سطح، نشان دادیم این سبک های رهبری شامل چه شاخص هایی بوده است. روش: روش اجرای تحقیق کیفی است و ماهیت اکتشافی دارد که روش اصلی آن، بر کدگذاری به روش تحلیل مضمون مبتنی بوده است. جامعه آماری پژوهش، مجموعه مقاله ها و پژوهش های مرتبط با رهبری مبتنی بر وجود بوده است که در پایگاه های داده معتبر خارجی مثل، اسکوپوس، گوگل اسکالر، وب آو ساینس و همچنین پایگاه های داده داخلی چون نورمگز، پرتال جامع علوم انسانی، مگ ایران، گنج ایرانداک و پایگاه مرکز اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی (SID)، از سال ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۴ منتشر شده است. جست وجو در این پایگاه های داده خارجی بر اساس کلیدواژه های Spiritual leadership، Leader، Spiritual و being-centered leadership انجام شد. با توجه به جدید بودن رهبری مبتنی بر وجود، منابع در این زمینه بسیار محدود است. از طرفی، صاحب نظر اصلی در این زمینه، به دکتر فرای برمی گردد و تمام مقاله های نوشته شده در این زمینه، حاصل تلاش دکتر فرای و همکارانش بوده است. برای بخش نظریه های هر سطح رهبری مبتنی بر وجود نیز، تلاش شد از کتب اصلی حوزه نظریه سازمان و مدیریت و مقاله های مرتبط در این زمینه استفاده شود. به همین دلیل، تنها ۱۷ منبع (مقاله، کتاب و رساله) به عنوان نمونه برای کدگذاری و استخراج شاخص های رهبری مبتنی بر وجود انتخاب شد. بر این اساس، ابتدا با بررسی ادبیات تحقیق و مطالعه مقاله ها و منابع مرتبط با رهبری مبتنی بر وجود، شاخص های محدودی از رهبری مبتنی بر وجود، بر مبنای سطوح پنج گانه رهبری یافت شد؛ سپس کدگذاری شاخص های کلیدی رهبری در هر سطح، در سه طبقه انجام گرفت. یافته ها: کدگذاری و تحلیل مضامین شاخص های توسعه رهبری مبتنی بر وجود در پنج سطح، به کشف ۱۵۹ مضمون پایه، ۳۷ مضمون سازمان دهنده و ۱۷ مضمون فراگیر منتهی شد. یافته های این پژوهش، مبنی بر شناخت شاخص های توسعه رهبری با توجه به رفتار و عمل یک رهبر، می تواند به درک و آگاهی جایگاه رهبران سازمانی در پنج سطح وجود کمک کند. نتیجه گیری: رهبری مؤثر بلندمدت وجود، نه تنها بر سطح وجود رهبر فردی استوار است، بلکه یک فرایند اجتماعی مداوم است که همه ذی نفعان مرتبط را درگیر می کند و افراد را قادر می سازد تا به روش های عمیق تر و معنادارتر با هم کار کنند. رهبری از این منظر شامل ایجاد ظرفیت برای سازگاری فردی و جمعی بهتر در طیف گسترده ای از موقعیت هاست. در این دیدگاه، رهبری شامل توسعه شایستگی بین فردی برای ایجاد اعتماد، احترام و در نهایت تعهد و عملکرد سازمانی است. بنابراین، رهبری مبتنی بر وجود، نه تنها به ویژگی های رهبری مؤثر، بلکه به چگونگی سیر تکامل رهبر در زمینه های بسیار ظریف نیز توجه دارد.

مقدمه و اهداف: عقلانیت مفهومی اساسی در فلسفه، علوم طبیعی و علوم اجتماعی است که در بعد نظری و عرصه کاربردی نقش ایفا می کند. «عقل» در سیر تاریخی خود از عقل نظری در «سنت افلاطونی-ارسطویی» تا عقل ابزاری مدرن دچار دگرگونی شده است مفهوم عقلانیت به عنوان یکی از مفاهیم محوری در علوم انسانی دارای ابعاد پیچیده و برگرفته از زبان فرانسه است (آراسته خو، 1381، ص681)؛ اما «عقلانیت» یا «جهات عقلانی» مشتقات بسیار زیادی دارد که همگی از این کلمه گرفته شده اند. عقلانی سازی فرایندی است که بر پایه آن واقعیت ها و فعالیت ها در محدوده سلطه خِرد قرار می گیرند.درواقع، عقلانیت را معنادار بودن در یک بافت خاص می دانند (Turner, 2006: 145). ازاین رو، می توان گفت که عمل عقلایی عملی است که قدرت خرد یا استدلال انسان را قانع و متقاعد می کند؛ در این معنا استدلال بر مبنای تفکر است و با احساسات و هیجانات متفاوت است (دانایی فرد و همکاران، 1389؛ به نقل از اسنلن). یکی از چالش های عمده ای که پژوهشگران و نظریه پردازان این حوزه با آن مواجه هستند عدم فهم واحد از مفهوم عقلانیت و جنبه های مرتبط با آن است. به طورکلی، سؤال اصلی این پژوهش عبارت است از: «عقلانیت چیست وجنبه های مرتبط با آنچه ویژگی هایی دارد»؛ هدف از انجام این پژوهش آن است تا با تکیه بر مطالعه و گردآوری ادبیات و پیشینه نظری در حوزه علوم اجتماعی فهم بهتری از جنبه های گوناگون عقلانیت را پیش روی مخاطب قرار دهد. روش پژوهش: در زمینه پزوهش های کاربردی، روش های متعددی وجود دارد که به هریک از آنها برحسب ویژگی پرسش های پژوهش و موقعیت ها و شرایط خاص مطالعه ممکن است نام های مختلف اختصاص داده شود. اهم این مطالعات عبارت است از: مطالعات موردی، تاریخی، توصیفی، اکتشافی، طولی و مقطعی، میدانی، آزمایشگاهی، تجربی و پس رویدادی، همبستگی و همخوانی، تجربی حقیقی و شبه تجربی. روش تحقیق توصیفی یکی از اساسی ترین شکل های تحقیق است. این تحقیق در پایین هرم سلسله مراتبی پژوهش و با رویکرد توصیفی-تحلیلی به بررسی عقلانیت از حیث کاربرد در علوم اجتماعی می پردازد. قرار گرفتن تحقیق توصیفی در پایین هرم تحقیق به معنای بی اهمیتی، غیر علمی یا بی ارزش بودن آن نیست. این نوع تحقیقات، پدیده های موجود در دنیای ما را توصیف می کنند. این توصیفات می توانند درباره اطلاعات پایه ای، فعالیت ها، رفتارها و تغییرات بنیادین پدیده ها باشند. پژوهش پیش رو از نوع توصیفی-تحلیلی است و تلاش نموده است تا به بررسی مفهوم عقلانیت و مسائل و پدیده های مرتبط با آن با رویکرد سیستماتیک بپردازد. در این مسیر دیدگاه ها و آرای اندیشمندان مطرح در این حوزه و تحلیل و دسته بندی آنها رویکرد پژوهشگران در این تحقیق بوده است. هدف اصلی در این پژوهش توصیف دقیق مفهوم عقلانیت، آرا و دیدگاه صاحب نظران در حوزه عقلانیت و مفاهیم مرتبط است. یافته های پزوهش: ابتدا دسته بندی های مختلف پیرامون عقلانیت ارائه شد که با توجه به تمایز نمادها، ارزش ها و فرهنگ جوامع مختلف تعاریف گوناگونی از آن ارائه شده است: عقلانیت عملی → پاسخ تاکتیکی به موانع محیطی؛ راهبردهای واقعیت گرایانه. عقلانیت رسمی → ابزار استانداردسازی تصمیم گیری؛ مناسب برای سازمان دهی بوروکراتیک. عقلانیت تئوریک → توسعه نظام های تحلیلی پیچیده برای پیش بینی و ارزیابی. عقلانیت ارزشی → الهام بخش تحولات اجتماعی و فرهنگی و بستر راهبردهای ارزشی در سیاست یا دین. در نهایت یکی از دسته بندی های مرسوم به عقلانیت ارزشی/ جوهری و عقلانیت ابزاری و ویژگی های آنها بیان شد. پس از ارائه مدل جامع عقلانیت دیدگاه تعدادی از اندیشمندان و صاحب نظران در حوزه عقلانیت مطرح شد و در پایان آرا و اندیشه