علیرضا ادیب باسمنج

مقدمه و اهداف: عقلانیت مفهومی اساسی در فلسفه، علوم طبیعی و علوم اجتماعی است که در بعد نظری و عرصه کاربردی نقش ایفا می کند. «عقل» در سیر تاریخی خود از عقل نظری در «سنت افلاطونی-ارسطویی» تا عقل ابزاری مدرن دچار دگرگونی شده است مفهوم عقلانیت به عنوان یکی از مفاهیم محوری در علوم انسانی دارای ابعاد پیچیده و برگرفته از زبان فرانسه است (آراسته خو، 1381، ص681)؛ اما «عقلانیت» یا «جهات عقلانی» مشتقات بسیار زیادی دارد که همگی از این کلمه گرفته شده اند. عقلانی سازی فرایندی است که بر پایه آن واقعیت ها و فعالیت ها در محدوده سلطه خِرد قرار می گیرند.درواقع، عقلانیت را معنادار بودن در یک بافت خاص می دانند (Turner, 2006: 145). ازاین رو، می توان گفت که عمل عقلایی عملی است که قدرت خرد یا استدلال انسان را قانع و متقاعد می کند؛ در این معنا استدلال بر مبنای تفکر است و با احساسات و هیجانات متفاوت است (دانایی فرد و همکاران، 1389؛ به نقل از اسنلن). یکی از چالش های عمده ای که پژوهشگران و نظریه پردازان این حوزه با آن مواجه هستند عدم فهم واحد از مفهوم عقلانیت و جنبه های مرتبط با آن است. به طورکلی، سؤال اصلی این پژوهش عبارت است از: «عقلانیت چیست وجنبه های مرتبط با آنچه ویژگی هایی دارد»؛ هدف از انجام این پژوهش آن است تا با تکیه بر مطالعه و گردآوری ادبیات و پیشینه نظری در حوزه علوم اجتماعی فهم بهتری از جنبه های گوناگون عقلانیت را پیش روی مخاطب قرار دهد. روش پژوهش: در زمینه پزوهش های کاربردی، روش های متعددی وجود دارد که به هریک از آنها برحسب ویژگی پرسش های پژوهش و موقعیت ها و شرایط خاص مطالعه ممکن است نام های مختلف اختصاص داده شود. اهم این مطالعات عبارت است از: مطالعات موردی، تاریخی، توصیفی، اکتشافی، طولی و مقطعی، میدانی، آزمایشگاهی، تجربی و پس رویدادی، همبستگی و همخوانی، تجربی حقیقی و شبه تجربی. روش تحقیق توصیفی یکی از اساسی ترین شکل های تحقیق است. این تحقیق در پایین هرم سلسله مراتبی پژوهش و با رویکرد توصیفی-تحلیلی به بررسی عقلانیت از حیث کاربرد در علوم اجتماعی می پردازد. قرار گرفتن تحقیق توصیفی در پایین هرم تحقیق به معنای بی اهمیتی، غیر علمی یا بی ارزش بودن آن نیست. این نوع تحقیقات، پدیده های موجود در دنیای ما را توصیف می کنند. این توصیفات می توانند درباره اطلاعات پایه ای، فعالیت ها، رفتارها و تغییرات بنیادین پدیده ها باشند. پژوهش پیش رو از نوع توصیفی-تحلیلی است و تلاش نموده است تا به بررسی مفهوم عقلانیت و مسائل و پدیده های مرتبط با آن با رویکرد سیستماتیک بپردازد. در این مسیر دیدگاه ها و آرای اندیشمندان مطرح در این حوزه و تحلیل و دسته بندی آنها رویکرد پژوهشگران در این تحقیق بوده است. هدف اصلی در این پژوهش توصیف دقیق مفهوم عقلانیت، آرا و دیدگاه صاحب نظران در حوزه عقلانیت و مفاهیم مرتبط است. یافته های پزوهش: ابتدا دسته بندی های مختلف پیرامون عقلانیت ارائه شد که با توجه به تمایز نمادها، ارزش ها و فرهنگ جوامع مختلف تعاریف گوناگونی از آن ارائه شده است: عقلانیت عملی → پاسخ تاکتیکی به موانع محیطی؛ راهبردهای واقعیت گرایانه. عقلانیت رسمی → ابزار استانداردسازی تصمیم گیری؛ مناسب برای سازمان دهی بوروکراتیک. عقلانیت تئوریک → توسعه نظام های تحلیلی پیچیده برای پیش بینی و ارزیابی. عقلانیت ارزشی → الهام بخش تحولات اجتماعی و فرهنگی و بستر راهبردهای ارزشی در سیاست یا دین. در نهایت یکی از دسته بندی های مرسوم به عقلانیت ارزشی/ جوهری و عقلانیت ابزاری و ویژگی های آنها بیان شد. پس از ارائه مدل جامع عقلانیت دیدگاه تعدادی از اندیشمندان و صاحب نظران در حوزه عقلانیت مطرح شد و در پایان آرا و اندیشه