عاطفه شاهسوند

حریم و محرمیّت از مفاهیم بنیادین معماری ایرانی هستند که در سازمان دهی روابط فضایی و تنظیم میزان ارتباط میان انسان، فضا و محیط نقش اساسی دارند. با وجود توجه پژوهش های پیشین به عناصر کالبدی مؤثر در شکل گیری حریم، نقش عناصر الحاقی و انعطاف پذیر در تحقق این مفهوم کمتر مورد بررسی قرار گرفته است. پژوهش حاضر با هدف شناسایی و تحلیل نقش عناصر الحاقی در شکل گیری حریم و محرمیّت در معماری بازنمایی شده در نگاره های دوره صفوی انجام شده است. پژوهش با رویکرد توصیفی–تحلیلی و بر پایه مطالعات کتابخانه ای، تحلیل محتوای نگاره های منتخب دوره صفوی و بهره گیری از سفرنامه های این دوره به عنوان منابع تکمیلی برای تطبیق و تفسیر یافته ها انجام شده است. نتایج پژوهش نشان می دهد که عناصری همچون پرده، لته های پنجره، صفحات مشبک، چادر، آلاچیق و سایبان، فراتر از نقش عملکردی و تزئینی، در سازمان دهی فضا و شکل گیری حریم نقش مؤثری داشته اند. این عناصر از طریق کنترل ارتباطات دیداری، سامان دهی دسترسی و تعریف قلمروهای فضایی، در ایجاد گونه های مختلف حریم شامل حریم بصری، حریم دسترسی و حریم فضایی مشارکت داشته اند. همچنین تطبیق یافته های حاصل از نگاره ها با توصیفات سفرنامه نویسان دوره صفوی، انطباق قابل توجهی میان بازنمایی تصویری و شواهد تاریخی را نشان می دهد. بر این اساس، نگاره های صفوی، در کنار سفرنامه های این دوره، منابعی ارزشمند برای شناخت عناصر الحاقی و بازخوانی شیوه های شکل گیری حریم و محرمیّت در معماری ایرانی به شمار می آیند.

از آن جا که زبان عرفان، زبانی تمثیلی و رمزگونه است، گفتار عرفا در بیان مشاهدات و مکاشفات خود در حالات خاص روحانی، شطح آمیز جلوه می کند؛ از این رو شطحیات، ارتباط تنگاتنگی با اسرار الهی دارد؛ چنان که می تواند منعکس کننده بنیان تفکرات شخصی یک عارف در مراتب بالای عرفانی باشد. در این عرصه، عطّار نیشابوری، شاعر عارفی است که در مکتب وی، بخش ویژه ای از این شطحیات در غزلیات او راه یافته است؛ به طوری که می توان بنیاد اندیشه های عرفانی وی را در واکاوی شطحیات غزلیات وی باز یافت. موضوع بررسی این مقاله، شطحیات در دیوان غزلیّات عطّار نیشابوری است، که در آن سعی شده به روش استقرایی- تحلیلی، شواهد برجسته ای از دیوان این شاعر که مفهوم "شطح" در آن ها مستتر است، مورد بررسی قرار گیرد، تا از این طریق، فلسفه تحلیلی نگاه عطّار درباره شطح بر پایه بن مایه های سازنده آن و اهمیت نظر وی در این باره تبیین گردد و روشن شود که "شطحیات" تا چه اندازه و به چه شیوه ای در "دیوان غزلیّات و قصاید عطّار نیشابوری" راه یافته است.