معماری منظر و طراحی باغ

ادراک و شناخت انسان از زیبایی فضا در معماری باغ ایرانی، براساس رابطه دو سویه انسان با فضای باغ شکل می گیرد. دانش طراحی باغ های ایرانی که هدف خود را دستیابی به محیط و فضایی نیکو و زیبا برای انسان می دانستند، در پی شناساندن راه های عمق بخشی به این رابطه، بیشترمحققان از دستاوردهای دانش روانشناسی محیط بهره جسته اند. اما ادراک زیبایی، به عنوان یک موضوع معرفت شناختی، ریشه های مفهومی خود را از دیگر حوزه های معرفتی و فلسفی از جمله پدیدارشناسی نیز می گیرد و پدیدارشناسی را نیز می توان خاستگاه مفهوم پردازی در زمینه ادراک زیبایی دانست، هرچند طراحان کمتر از این منظر به ادراک نگریسته اند. این پژوهش با هدف بهره گیری بیشینه از اندیشه های نظریه پردازان روانشناسی محیط و پدیدارشناس در زمینه ادراک زیبایی، می کوشد تا با مقایسه و تطبیق یافته هایادراک در دوحوزه روانشناسی محیط و پدیدارشناسی، دستاوردهای ثمربخش آراء فلسفی در این زمینه را با نگاهی بر کاربرد آن در ادراک زیبایی عناصر اصلی سازمان فضایی در باغ ایرانی آشکار سازد. در این مقاله ادراک زیبایی عناصر تشکیل دهنده سازمان فضایی باغ ایرانی با استفاده از آراء فیلسوفان و نظریه پردازان مطرح در وادی دو حوزه معرفتی پدیدارشناسی و روانشناسی محیط مورد تطبیق و بررسی قرارگرفته است؛ این پژوهش با رویکرد کیفی از نوع «توصیفی-تحلیلی» (غیر اثبات گرایانه) می باشد و از نظر هدف، در دسته پژوهش های بنیادی و توسعه ای قرار می گیرد و با استفاده از روش «تحلیل محتوا» و «تحلیل مفهومی»، دیدگاه های ادراک زیبایی را در دو حوزه معرفتی با مقایسه تطبیقی و با محوریت عناصر تشکیل دهنده سازمان فضایی باغ های ایرانی که با روش تجزیه و تحلیل موردی مورد شناسایی و ارزیابی قرار داده است؛ یافته های پژوهش بیان می دارد که نظریات و اندیشه های نظریه پردازان در دو حوزه معرفتی در شفاف سازی«ماهیت ادراک و محتوای ادراک زیبایی» و نیز تدقیق «ساختار فرآیند ادراک زیبایی و مراتب آن» در شناخت و ارزیابی عوامل زیبایی شناسانه سازمان فضایی باغ های ایرانی، کارکرد، ویژگی و مراتب ادراک زیبایی برای انجام فعل تطبیق، تمامی دیدگاه ها و تلفیقات مربوط به ادراک زیبایی عناصر باغ های ایرانی را در هر دو حوزه می توان بر مبنای چهار رویکرد «صوری»، «پدیدارشناختی»، «نمادین» و «ادراکی» مورد ارزیابی و تطبیق قرار داد؛ نتایج بدست آمده از تطبیق های صورت گرفته بیانگر این است که در حوزه روانشناسی محیط تمرکزاصلی فرآیند ادراک زیبایی متمرکز بر «عملکرد عناصر و محیط» بوده و در مقابل، فرآیند ادراک زیبایی در حوزه پدیدارشناسی بر «معنای عناصر و محیط» و «تجربه زیسته از محیط» در باغ های ایرانی تاکید دارد.

حریم و محرمیّت از مفاهیم بنیادین معماری ایرانی هستند که در سازمان دهی روابط فضایی و تنظیم میزان ارتباط میان انسان، فضا و محیط نقش اساسی دارند. با وجود توجه پژوهش های پیشین به عناصر کالبدی مؤثر در شکل گیری حریم، نقش عناصر الحاقی و انعطاف پذیر در تحقق این مفهوم کمتر مورد بررسی قرار گرفته است. پژوهش حاضر با هدف شناسایی و تحلیل نقش عناصر الحاقی در شکل گیری حریم و محرمیّت در معماری بازنمایی شده در نگاره های دوره صفوی انجام شده است. پژوهش با رویکرد توصیفی–تحلیلی و بر پایه مطالعات کتابخانه ای، تحلیل محتوای نگاره های منتخب دوره صفوی و بهره گیری از سفرنامه های این دوره به عنوان منابع تکمیلی برای تطبیق و تفسیر یافته ها انجام شده است. نتایج پژوهش نشان می دهد که عناصری همچون پرده، لته های پنجره، صفحات مشبک، چادر، آلاچیق و سایبان، فراتر از نقش عملکردی و تزئینی، در سازمان دهی فضا و شکل گیری حریم نقش مؤثری داشته اند. این عناصر از طریق کنترل ارتباطات دیداری، سامان دهی دسترسی و تعریف قلمروهای فضایی، در ایجاد گونه های مختلف حریم شامل حریم بصری، حریم دسترسی و حریم فضایی مشارکت داشته اند. همچنین تطبیق یافته های حاصل از نگاره ها با توصیفات سفرنامه نویسان دوره صفوی، انطباق قابل توجهی میان بازنمایی تصویری و شواهد تاریخی را نشان می دهد. بر این اساس، نگاره های صفوی، در کنار سفرنامه های این دوره، منابعی ارزشمند برای شناخت عناصر الحاقی و بازخوانی شیوه های شکل گیری حریم و محرمیّت در معماری ایرانی به شمار می آیند.

کاروانسراهای بین راهی ایران به عنوان یکی از شاخص ترین نمونه های معماری ایرانی-اسلامی، همواره نقشی محوری در توسعه تجارت، امنیت سفر و تبادلات فرهنگی در طول تاریخ ایران ایفا کرده اند (باصولی و درخش، ۱۴۰۰). این مقاله با رویکرد مطالعه موردی تطبیقی، به تحلیل الگوی معماری نه کاروانسرای شاخص بین راهی ایران می پردازد (باصولی و درخش، ۱۴۰۰). کاروانسراهای منتخب با استفاده از روش دلفی (مشارکت ۱۵ نفر از متخصصان معماری ایرانی)، عبارتند از: قصر بهرام، شاه عباسی نیشابور، امین آباد اصفهان، زین الدین، تاج آباد همدان، شاه عباسی میبد، رباط شرف، دیر گچین (مادر کاروانسراهای ایران) و تی تی (سیاهکل، گیلان). پژوهش حاضر با استناد به منابع معتبر علمی پژوهشی و مستندات باستان شناسی، ابتدا به مبانی نظری کاروانسراها، پیشینه تاریخی، انواع آن ها از نظر موقعیت مکانی و الگوهای معماری می پردازد (آیوازیان، ۱۳۷۹). سپس ویژگی های کالبدی و الگوهای فضایی هر یک از این نه کاروانسرا مورد بررسی تطبیقی قرار گرفته است (فرشچی و حاجی زمانی، ۱۳۹۸). در بخش پایانی پژوهش، بر اساس یافته های حاصل از تحلیل کاروانسراها، مبانی طراحی الگوی مجتمع خدمات بین راهی با رویکرد اقلیمی و هویتی ارائه شده است. نتایج پژوهش نشان می دهد که اگرچه الگوی چهارایوانی با حیاط مرکزی الگوی غالب کاروانسراهای بین راهی ایران است (بیش از ۶۵٪ کاروانسراهای مورد بررسی)، اما تنوع قابل توجهی در پلان ها (دوایوانی، مدور، هشت ضلعی) و مصالح بر اساس شرایط اقلیمی، موقعیت جغرافیایی و دوره تاریخی مشاهده می شود (حسینی و نقی زاده، ۱۳۹۵). این پژوهش نشان می دهد که الگوهای معماری کاروانسراهای تاریخی ایران می توانند مبنای طراحی مجتمع های خدمات بین راهی قرار گیرند و به حل مسائل اقلیمی، عملکردی و هویتی این فضاها کمک کنند.

پوشاک و منسوجات سنتی و معماری هر دو بازتابی از هویت فرهنگی و زیبایی شناسی تاریخی جوامع هستند. در بسیاری از تمدن ها، نقوش پوشاک سنتی بر تزئینات معماری تأثیر مستقیم داشته اند. گلونی به عنوان یکی از نمادهای فرهنگی لرستان، دارای طرح ها و نقوش منحصربه فردی است که می تواند در طراحی شهری و معماری به کار گرفته شود. بررسی راهکارهای تلفیق نقوش گل ونی لرستان با معماری معاصر و تحلیل تأثیر آن بر زیباسازی شهری، هدف اصلی این پژوهش است. پژوهش از نوع کاربردی با روش ترکیبی (کیفی-اکتشافی) مبتنی بر طراحی مشارکتی انجام شده و جامعه آماری،۲۱ دانشجوی دختر معماری، مقطع کاردانی دلنشگاه ملی مهارت خرم آباد بوده است. سه نقش«بته جقه»، «گل» و «سرو» از روی روسری گل ونی مستندسازی و پس از یک جلسه توجیهی ۳۰ دقیقه ای، پرسشنامه ای شامل سؤالات بسته و باز در اختیار دانشجویان قرار گرفت. نقش «بته جقه» با ۳۸ درصد بیشترین فراوانی را دارد. همچنین ۵۷.۸ درصد دانشجویان در سطح مفهومی عمل کردند. همچنین، ۴۳ درصد از دانشجویان تبدیل نقش دوبعدی لباس به حجم سه بعدی معماری را چالش اصلی طراحی عنوان کردند. این موضوع نشان می دهد که مهارت های طراحی یر اساس مفاهیم در آموزش مرسوم معماری کمتر مورد توجه قرار گرفته است. نتایج نشان داد که نحوه به کارگیری نقوش گلونی در طراحی مبلمان و المان های شهری توسط دانشجویان، نشان دهنده بلوغ فکری دانشجویان معماری در مواجهه با میراث فرهنگی و توانایی آنان در بازآفرینی خلاقانه نقوش بومی در طراحی شهر است. نقوش گل وَنی در صورت ترجمه هوشمندانه معنا و فرم (نه تقلید صرف)، قابلیت تبدیل به المان های شهری با هویت فرهنگی قوی را دارند.

با توجه به افزایش وقوع سوانح طبیعی نظیر زلزله و سیل در مناطق شهری ایران، به ویژه در شهرهایی با بافت طبیعی و توپوگرافی خاص مانند خرم آباد، برنامه ریزی دقیق برای اسکان موقت مورد نیاز است. خرم آباد به دلیل قرارگیری در منطقه ای کوهستانی، عبور رودخانه های پرخروش از بافت شهری، در معرض خطرات سیل قرار دارد. این پژوهش با هدف ارائه مدلی بهینه برای مکان یابی اسکان موقت در خرم آباد، از روش منطق فازی و ابزارهای تحلیل مکانی در محیط بهره گرفته است. در این مطالعه، ابتدا معیارهای مؤثر در مکان یابی شامل ویژگی های کالبدی، زیست محیطی، اقلیمی، اجتماعی وزن دهی شدند. سپس با استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS) و منطق فازی، نقشه های اولویت بندی مکان ها تهیه گردید. منطق فازی به عنوان ابزاری مناسب برای تحلیل اطلاعات تخصصی چندمعیاره و غیرقطعی، امکان ترکیب اطلاعات محیطی با نظرات کارشناسی را فراهم ساخت. در بخش مخاطرات سیل، معیارهایی نظیر فاصله از رودخانه ها، ارتفاع از سطح دریا، شیب زمین، نفوذپذیری خاک، و سابقه تاریخی سیلاب ها مورد بررسی قرار گرفتند. هدف از این تحلیل، شناسایی مکان هایی با حداقل خطرپذیری در برابر سیل و قابلیت ایمن سازی در بلندمدت بوده است. نتایج پژوهش نشان داد که استفاده از منطق فازی در مکان یابی اسکان موقت، نه تنها موجب افزایش دقت در انتخاب مکان های ایمن و قابل توسعه می شود، بلکه زمینه ساز ارتقاء کیفیت زندگی بازماندگان و افزایش تاب آوری سکونتگاه ها در برابر سوانح آینده خواهد بود.

از آنجا که هرات از جمله مهمترین و مشهورترین مناطق خراسان در ادوار مختلف و به ویژه در عصر تیموری بوده و با توجه به اینکه مکتب هرات نقطه اوج نقاشی ایران محسوب می شود لذا در این نوشتار با انتخاب یک نگاره از این مکتب هنری، ضمن بررسی دیدگاه نظریه پرداز متقدم علم نشانه شناسی، چارلز پیرس و تدقیق در ویژگی ها و عناصر موجود در نگارگری ایران، نظر به دسته بندی نشانه از منظر پیرس به بررسی مفاهیم عناصر موجود در نگاره «سائلی بر در مسجد» یکی از آثار شاخص استاد کمال الدین بهزاد در حوزه نگارگری ایران پرداخته شده است. این مقاله تلاش دارد تا با توجه به اندیشه پیرس به خوانش نشانه شناسی این اثر بپردازد. برای رسیدن به این منظور مقاله به روش کیفی و بصورت تجزیه و تحلیل توصیفی- تحلیلی ابتدا اندیشه پیرس را توصیف نموده و سپس نگاره منتخب را بر مبنای مولفه های موثر در طراحی فضای معماری در نگاره های مکتب هرات از قبیل ساختار و خصوصیات پیکره ها، ویژگیهای معماری، تزئینات، رنگ و ترکیب بندی بر اساس وجوه نشانه شناسی پیرس مورد بررسی و تحلیل قرار می دهد.

پاویون های ملی در نمایشگاه های جهانی اکسپو، به عنوان مهم ترین نمود معماری کشورها در عرصه بین المللی، نقش مؤثری در بازنمایی فرهنگ، هویت و ظرفیت های ملی ایفا می کنند. با وجود پژوهش های متعدد درباره تاریخ، نمادگرایی و مضامین معماری پاویون ها، مفهوم «زبان بیان معماری» و چگونگی تحول آن در طول زمان کمتر مورد توجه قرار گرفته و تاکنون چارچوبی منسجم برای تحلیل آن ارائه نشده است. پژوهش حاضر با هدف تبیین ابعاد زبان بیان معماری پاویون های ایران و تحلیل روند تحول آن در نمایشگاه های جهانی انجام شده است. در گام نخست، با مرور نظام مند ادبیات موضوع، ابعاد اولیه زبان بیان معماری استخراج و با بهره گیری از نظر خبرگان حوزه معماری و نمایشگاه های جهانی، اعتبار و تناسب آن ها بررسی شد. در نهایت، چارچوبی متشکل از پنج بعد شامل شیوه ارجاع، غنای ارجاعات، کانون بیان، انسجام بیان و جهت گیری بیان تدوین شد. در مرحله بعد تمامی پاویون های ایران در نمایشگاه های جهانی از سال ۱۸۷۳ تا ۲۰۲۰ بر اساس این چارچوب کدگذاری، امتیازدهی و تحلیل شدند. طبق یافته های پژوهش، سه الگوی متمایز در تحول زبان بیان معماری پاویون های ایران شامل «غلبه بازسازی و بیان فرمال»، «آغاز ترکیب و جست وجوی زبان میانه» و «بازتفسیر مفهومی و بیان تعاملی» شناسایی شد. بر این اساس زبان بیان معماری پاویون های ایران طی حدود یک ونیم قرن، از بازنمایی مستقیم و کالبدی معماری ایرانی به سوی بیان مفهومی، تجربه محور و تعاملی حرکت کرده است؛ با این حال، این تحول از روندی یکنواخت و خطی پیروی نمی کند. نتایج نشان می دهد که هر پنج بعد زبان بیان معماری در طول دوره مورد مطالعه روندی تکاملی را تجربه کرده اند، اما با آهنگ های متفاوت؛ به گونه ای که بیشترین تحول در شیوه ارجاع، کانون بیان و جهت گیری بیان مشاهده می شود. چارچوب پیشنهادی این پژوهش می تواند به عنوان ابزاری برای تحلیل تطبیقی زبان بیان معماری در سایر پاویون های ملی و نمونه های معماری نمایشگاهی نیز مورد استفاده قرار گیرد.