۶.
کلیدواژهها:
برنامه های راهبردی تحول دیجیتال فناوری هوش مصنوعی متن کاوی
هدف: هدف اصلی پژوهش، بررسی و تحلیل جایگاه فناوری های نوین، به ویژه هوش مصنوعی و تحول دیجیتال، در اسناد راهبردی و برنامه های عملیاتی کتابخانه ها و آرشیوهای ملی جهان است. این مطالعه با رویکردی سندمحور، به دنبال شناسایی و ارزیابی نحوه استفاده از این فناوری ها در را هبردهای بلندمدت این نهادها است. همچنین، پژوهش حاضر قصد دارد وضعیت کنونی کتابخانه ها و آرشیوهای ملی را از منظر توجه به فناوری های نوین و تحول دیجیتال بررسی کند. هدف دیگر این مطالعه، ارائه چشم اندازی روشن از روندهای جهانی در این زمینه برای سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران است تا بتواند در تعیین راهبرد ها، اولویت ها و اقدامات آینده خود از آن بهره ببرد. درنهایت، این پژوهش به دنبال پاسخ به این پرسش اساسی است که وضعیت کتابخانه ها و آرشیوهای ملی جهان از حیث پرداختن به موضوعات مربوط به فناوری، تحول فناورانه و دیجیتال و هوش مصنوعی چگونه است. روش : پژوهش حاضر ازنظر هدف بنیادی و ازنظر رویکرد کمّی است. این پژوهش با روش تحلیل محتوای کمّی با رویکرد متن کاوی، به بررسی نظام مند و عینی بسامد واژه های مرتبط با فناوری های دیجیتال و هوش مصنوعی در اسناد رسمی کتابخانه ها و آرشیوهای ملی می پردازد. جامعه پژوهش شامل اسناد رسمی و برنامه های راهبردی 30 کتابخانه و آرشیو ملی جهان تا سال 2023 است که به زبان انگلیسی در دسترس بوده و به مباحث فناورانه پرداخته اند. داده ها از طریق جستجوی گسترده در منابع مختلف و وب سایت های رسمی کتابخانه ها و آرشیوهای ملی جمع آوری شد. برای تحلیل داده ها از نرم افزار Voyant Tools جهت متن کاوی و شناسایی کلمات کلیدی مرتبط با فناوری ها و تحولات دیجیتال استفاده شد. همچنین، نرم افزار MAXQDA برای تحلیل محتوای کمّی و طبقه بندی موضوعی به کار گرفته شد. برای تضمین روایی و پایایی پژوهش، مفاهیم کلیدی مرتبط با فناوری، هوش مصنوعی و تحول دیجیتال به طور دقیق استخراج و طبقه بندی شدند و یافته ها با مطالعات مشابه مقایسه شدند. همچنین، تمامی مراحل پژوهش مستند شده و از نرم افزار مکس کیودا برای تحلیل داده ها استفاده شد تا دقت و ثبات نتایج افزایش یابد. بخشی از تحلیل ها نیز توسط یک پژوهشگر دیگر مرور شد تا پایداری یافته ها تأیید شود. نتایج به صورت نمودارها و جداول آماری ارائه شده و الگوها و روندهای موجود در استفاده از فناوری های نوین و هوش مصنوعی در کتابخانه ها و آرشیوهای ملی مورد تحلیل و تفسیر قرار گرفته است. یافته ها: برون داد ابر کلمات نشان داد برخی کلمات در اسناد راهبردی مطالعه شده بیشترین ظهور و بروز را داشته اند. کلماتی مانند دیجیتال، اطلاعات، خدمات، عموم، مجموعه ها، دسترسی، پژوهش، مردم، دانش و داده. کلمه «دیجیتال» با 500 بار بسامد و کلمه اطلاعات با 376 بار بسامد بیشترین کلمات موجود در متن مستندات گزارش شدند، ضمن اینکه کلمات «دیجیتال»، «داده»، «دانش»، «اطلاعات» و «دسترسی» روندهای مهمی در سال های اخیر بوده اند. پیوند بین کلمات پربسامد در برنامه های راهبردی کتابخانه ها و آرشیوهای ملی نیز نشان داد واژه هایی مانند «دیجیتال» با کلماتی مانند «زیرساختار»، «داده»، «مجموعه» و «خدمات»، پیوند دارد. همچنین مفهومی مانند «اطلاعات» با «جامعه»، «دانش»، «خدمات»، «دسترسی»، «فناوری» و ... پیوند مفهومی دارند. مقوله ها و زیرمقوله های استخراج شده در فرایند تحلیل محتوا از متن مستندات و برنامه های راهبردی کتابخانه ها و آرشیوهای ملی شامل 709 کد اولیه، 6 مقوله کلی و 51 زیرمقوله کدگذاری شد. در این کدگذاری، اهداف، اصول و اولویت های راهبردی کتابخانه ها و آرشیوهای ملی به سمت تحول نوآوری و دیجیتال (270 کد) معطوف شده است. تحول گرایی (131 کد)، رهبری سازمانی (123 کد)، بلوغ سازمانی (81 کد) و داده و هوش مصنوعی (76 کد) از مقوله های نسبتاً پربسامدی هستند. نتیجه گیری: کتابخانه ها و آرشیوهای ملی در سراسر جهان به اهمیت فناوری های نوین به ویژه هوش مصنوعی و همگامی با تحول دیجیتال پی برده اند و در برنامه های راهبردی خود به این موضوع توجه ویژه ای دارند. این نهادها در حال حرکت به سمت نوآوری، مدرن سازی خدمات و سازگاری با محیط دیجیتال هستند. همچنین، اهمیت رهبری در حوزه فناوری، توسعه مهارت های دیجیتال کارکنان و استفاده از هوش مصنوعی در فرایندها مشهود است. این روند نشان دهنده تحولی عمیق در ماهیت خدمات کتابخانه ای و روابط با کاربران است. بااین حال، برای استفاده بهینه از این فناوری ها، نیاز به سرمایه گذاری در فناوری و نوآوری، توسعه مهارت های دیجیتال و آموزش نیروی انسانی، تطبیق ساختار سازمانی و طراحی برنامه های راهبردی جامع وجود دارد.