اشتاد

در پادشاهی شیرویه در شاهنامه یکی از بزرگان «اشتاگشسپ» نام دارد که باوجوداینکه تاکنون ویراستاران و گزارندگان شاهنامه تردیدی در درستیِ آن نداشته اند، اما نقش، جایگاه و ریختِ نام او در دستنویس های شاهنامه و نیز در منابع تاریخی با آشفتگی زیادی همراه است. بررسی دقیق منابع برای بازسازی نامِ درست و شناخت درست ترِ این شخص سه فایده دارد: دانش تاریخ ساسانی را گسترش می دهد، به ویرایش شاهنامه کمک می کند و کمکی است در نام شناسی و ریشه شناسیِ تاریخی ساسانی. در این جستار ریخت های گوناگون نام «اشتاگشسپ»، در شاهنامه و منابع تاریخی، شناسایی و سپس ارزیابی و سنجش شده تا ریختِ درستِ این نام در خدای نامه، شاهنامه ابومنصوری و شاهنامه فردوسی، گمانه زنی و بازسازی شود. چند دلیل برای برتری دادنِ «اسپادگشنسپ» بر «استاد/ اشتادگشنسپ» ارائه شده و می بایست فردوسی «اسپاگشسپ» به-کار برده باشد، پس این ریخت در تمام دستنویس ها، تحریف یا تصحیف شده است. درنتیجه پیشنهاد می شود در شاهنامه «اشتاگشسپ» و «اشتاد» به «اسپاگشسپ» و «اسپاد» ویرایش شود.

خاقانی از شاعران دشوارگوی زبان فارسی است که این دشوارگویی عامل دست بردها و تحریف هایی برای آسان سازی اشعار او شده است؛ البته گاه نیز خط فارسی و دقت خاقانی در بهره گیری از خاصیت این خط در جناس سازی عامل گشتگی در شعر او شده است. این همان چیزی است که جناس یا ایهام تصحیف گویند. خاقانی در پرداخت ایهام یا جناس تصحیف ذهن مخاطب را به سمت وجهی می برد که منظور نیست؛ اما فضای بیت آن را تمهید کرده است. همین نکته باعث ورود وجه متبادر به متن به جای وجه متبادرعنه شده است و این تحریف وضعیت معنایی مبهم و چالش برای مصححان و شارحان بیت ایجاد کرده است. البته با تدقیق در فضای نسخه شناسی و معنایی بیت، می توان شکل اصح آن را دریافت و مورد تصحیفی آن را هم که خاقانی در ذهن داشته است، حدس زد. با بررسی، تدقیق و تحقیق در برخی از ابیات مشخص می شود که وجوه صحیح «اشتاد» و «بنات» در ابیات مصحَح به وجوه سقیم «استاد» و «نبات» بدل شده اند و به تَبَعِ آن و به طبع شروح نیز خالی از ایرادی نیست.