مطالب

الهادی الی الحق (حک. ۲۸۴- ۲۹۸ق) در مدت ۱۴ سال حکومت خود به اصلاح امور و رفع چالش های موجود در منطقه ی یمن پرداخت. اصلاحات اقتصادی وی موجب جلب اعتماد مردم و قبایل یمنی گردید. پژوهش حاضر با در نظر گرفتن اوضاع نابسامان اقتصادی یمن در نیمه دوم قرن سوم هجری، مهم ترین اصلاحات اقتصادی الهادی را با روش توصیفی- تحلیلی مورد بررسی قرار داده است. یافته های پژوهش نشان می دهد که الهادی با تأسّی از احکام و قوانین اسلامی همچون الزام والیان به اجرای شریعت اسلامی، أخذ جزیه و خراج، اجرای قوانین اسلامی در امور بازار و تجارت و رسیدگی به فقرا و ضعیفان، توانست یک نظام اقتصادی کارآمد ایجاد نماید و ضمن کمک به پایداری و امنیت اقتصادی، افزایش نفوذ سیاسی و تقویت و تثبیت حکومت خود را رقم بزند.

قطب شاهیان نام سلسله ای است از سلاطین گلکنده و حیدرآباد در منطقه دکن در جنوب کشور هند، که به دست گورکانیان منقرض شدند. یکی از دستاوردهای این حکومت محلی، راه اندازی عاشوراخانه ها بود که به منظور برپایی مراسم محرم و ترویج تشیع در ناحیه دکن بنا شد. پژوهش پیش رو با رویکرد توصفی- تحلیلی و مبتنی بر منابع کتابخانه ای، درصدد پاسخ به این پرسش اصلی است که نقش عاشوراخانه ها در گسترش تشیع در منطقه دکن چه بوده است؟ یافته های این پژوهش نشان می دهد که عاشوراخانه های دوره قطب شاهیان در راستای فرایند تبلیغ تشیع شکل گرفت تا بتواند از تفکرات علمای شیعی حمایت کند و اندیشه ایشان را ترویج دهد؛ ولی افزون بر تحقق این هدف، ثمرات بسیاری به همراه داشت که ازجمله مهم ترین آنها می توان به این موارد اشاره کرد: آشنا شدن مردم با اسلام و فرهنگ تشیع و در رأس آن برگزاری مراسم محرم، پیدایش بیشترین جمعیت شیعیان هند در حیدر آباد پایتخت قطب شاهیان که نخستین محل ایجاد عاشورا خانه بوده است، تقویت روح همبستگی و همزیستی بین شیعیان و اهل سنّت و هندوها از طریق حضور آنها در مراسم عاشوراخانه، تقویت روابط اقشار مختلف شیعه و سنّی و هندو با حکومت قطب شاهیان و سرانجام الگو قرار گرفتن برای پیدایش امام باره ها در دوران گورکانی که کارکردی شبیه عاشوراخانه داشتند.

هدف : بررسی جایگاه و ظرفیت نقشه های نظامی در مطالعات شهری و آشکارسازی جزئیاتی که در نقشه های عادی کمتر به آن ها پرداخته شده است. روش شناسی : پژوهش حاضر با روش تحقیق تاریخی و رویکرد توصیفی، به مطالعه تطبیقی سه نقشه از شهر تهران (نقشه دایره جغرافیایی ارتش ایران 1327ش، نقشه مشترک ارتش ایران و ارتش آمریکا 1327ش، و نقشه دفتر جنگ بریتانیا ۱۳۳۱) می پردازد. این سه نقشه با جست وجوی کلیدواژه های مرتبط با «نقشه نظامی»، در مراکز اسناد داخلی و خارجی شناسایی شدند؛ سپس براساس معیارهایی چون مقیاس، هم زمانیِ تاریخی، تنوع منشأ نظامی، دقت ترسیم، و محتوای کالبدی، انتخاب شدند و در سه محدوده شهریِ دانشگاه تهران، باغ ملی، و ورزشگاه امجدیه به صورت تطبیقی تحلیل شدند. یافته ها : هر نقشه براساس هدف و نهاد تهیه کننده، داده های منحصربه فردی را ارائه می دهد. نقشه ارتش ایران (1327ش) غنی ترین اطلاعات نام گذاری معابر را دارد؛ نقشه مشترک ارتش ایران و ارتش آمریکا (1327ش) سندی از همکاری های فنی-نظامی است؛ و نقشه بریتانیا (1331ش) کامل ترین نمایش از ساختار توده-فضا و جزئیات زیرساختی مانند شبکه قنات ها را به تصویر می کشد. نتیجه گیری : نقشه های نظامی، با ثبت دقیق لایه های کالبدی و زیرساختی، منبعی ارزشمند برای بازخوانی تحولات شهری اند و تلفیق آن ها با دیگر اسناد تاریخی، درکی جامع تر از روند توسعه تهران فراهم می کند.

هدف : واکاوی نقش موقوفات تجار ساریِ دوره قاجار در تأمین مالی امور مذهبی و اجتماعی (برپایه اسناد وقفی). پرسش اصلی پژوهش: تجار ساری چگونه ازطریق نهاد وقف در پشتیبانی و مدیریت امور مذهبی و اجتماعی مشارکت کرده اند و انگیزه ها و کارکردهای اجتماعی-اقتصادی این اقدامات چه بوده است؟ روش/ رویکرد پژوهش : پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی-تحلیلی و برپایه وقف نامه های تجار ساری در دوره قاجار انجام شده است. داده های مربوط به املاک و نیات واقفان از متن اسناد استخراج شده و با روش تحلیل محتوای کیفی بررسی شده است. یافته ها و نتیجه گیری : واکاوی اسناد دوره قاجار نشان می دهد که تجار ساری با وقف مجموعه متنوعی از موقوفات -از دکان، باغ، قریه، و کاروان سرا تا حمام، آسیاب، و خانه- تأمین مالی گستره ای از نیازهای مذهبی و اجتماعی را برعهده گرفته اند. مصارف کلی این موقوفات شامل برگزاری آیین هایی چون تعزیت داری امام حسین (ع)؛ تعزیت داری سایر ائمه؛ حمایت از زائران عتبات؛ اعانه به فقرا و ابن السبیل؛ کمک به طلاب، و تهیه کتاب های علوم دینی؛ مرمت بناهای مذهبی؛ و مرمت بناهای عام المنفعه بوده است. بدین ترتیب، وقف برای تجار ساری در دوره قاجار نه صرفاً عملی عبادی، بلکه ابزاری برای پیوند با جامعه و حمایت از امور مذهبی و اجتماعی محسوب می شده است.

هدف: بررسی نظام مندِ آسیب های ساختاری و محتوایی پایان نامه های دانشگاهی حوزه تاریخ شفاهی در بازه زمانی پس از انقلاب اسلامی تاکنون، هدف پژوهش حاضر را تشکیل می دهد. متعاقباً، توجه بر شناسایی چالش های موضوعی، روش شناختی، پراکندگی زمانی، مقطع، گرایش و کانون های تولید و تبیین تأثیر آن ها بر کیفیت و اعتبار پژوهش های دانشگاهی مبنی بر تاریخ شفاهی متمرکز است. روش: این پژوهش با رویکرد آسیب شناسی و به روش توصیفی-تحلیلی، با مراجعه به پایگاه های معتبر نمایه ساز پایان نامه ها و با استفاده از رویکرد کمی-کیفی داده ها انجام یافته است. یافته ها: نتایج نشان دهنده چالش های متعددی هستند. از لحاظ موضوعی، تمرکز نامتوازن بر مناطق مرزی و سلطه گفتمان انقلابی-دفاعی به حاشیه رانی ابعاد اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی انجامیده و از نظر روش شناختی، ضعف بنیادین در به کارگیری چارچوب های نظری و غلبه الگوی توصیفی وجود دارد. فقدان نوآوری موضوعی و کلی گویی در انتخاب عنوان ها و غیبت مشهود حوزه های بینارشته ای از دیگر آسیب هاست. بررسی ساختاری، نشانگر شکاف عمیق مقاطع تحصیلی (با غلبه کمی کارشناسی ارشد) و متعاقباً عدم پیوستار پژوهشی میان مقطعی، منجر به سطحی نگری نسبی روشی و نظری شده است. از منظر سالشماری، پایان نامه ها پس از رکود اولیه به رشد افراطی و درنهایت ثبات مبنی بر اشباع دست یافته اند. این رویکرد منجر به کمی گرایانه تولید انبوهی از پژوهش های فاقد توانایی برای توسعه علم تاریخ شده است. تمرکز نامتوازنِ پراکندگی جغرافیایی کانون های تولید پایان نامه ها و متعاقباً ایجاد خلأهای جدی در ثبت تجارب زیسته مردمان مناطق مختلف، از دیگر یافته های پژوهش حاضر است. نتیجه گیری: درنهایت دریافت می شود که تاریخ شفاهی در فضای دانشگاهی ایران هنوز نتوانسته از تمامی ظرفیت هایش در تولید دانش اصیل و متوازن استفاده نماید و نیازمند بازنگری جدی در سیاست گذاری های پژوهشی، آموزش روش مند و توسعه زیرساخت های نظری و اجرایی است.

خاندان فروغی از دوران ناصری تا دوره محمدرضا شاه، در عرصه فرهنگ، دانش و سیاست، جایگاه ممتاز و ماندگاری داشته است. ذکاءالملک فروغی با انتشار یک دهه روزنامه تربیت، تأثیر زیادی در فراهم شدن مقدمات نهضت مشروطیت ایفا کرد. در این روزنامه، نخستین بار نام و آثار متفکران، اندیشمندان و نویسندگان بزرگ فرانسه به ایرانیان معرفی شد. فرزندان فروغی، محمدعلی و ابوالحسن نیز در زمینه ترویج دانش و فرهنگ جدید تأثیر بسزایی داشتند. محمدعلی آثار ماندگاری خلق کرد. سیر حکمت در اروپا و برخی آثار دیگر او تحت تأثیر اندیشه های فیلسوفان فرانسوی شکل گرفت. ابوالحسن با تأسیس دارالمعلمین مرکزی (1297ش.) نقش مؤثری در شکل گیری تعلیم و تربیت نوین در ایران داشت. در این نهادِ آموزشی در کنار معلمان ایرانی، معلمان فرانسوی نیز تدریس می کردند. فرزندان محمدعلی فروغی، به ویژه محسن فروغی، سهم مهمی در نشر و ترویج فرهنگ فرانسه در ایران داشتند. فروغی ها با تأمل در عقب ماندگی ایران از غافله تمدن جدید، در فکر یافتن راهی برای ترقی و تجدد ایران بودند. آن ها به سهم خود کوشیدند تا در نشر فرهنگ و مدینت جدید در ایران اثرگذار باشند. فروغی ها چون فرانسه را مهد علم و تمدن جدید می دانستند و سخت دل بسته آن بودند، می کوشید از راه های مختلف به نشر و گسترش فرهنگ فرانسه در ایران بپردازند. جُستار حاضر می کوشد مسئله عقب ماندگی ایران از دید خاندان فروغی را تبیین کند و دستاوردهای این خاندان در گسترش فرهنگ و تمدن جدید در ایران را به روش توصیفی تحلیلی بررسی کند.

نشریات در ایران معاصر نه تنها رسانه های خبری، بلکه ابزارهایی برای آموزش عمومی بودند. مسأله اصلی این پژوهش آن است که آموزش و تدریس تاریخ در مجلات و روزنامه های سال های ۱۲۸۹ تا ۱۳۲۰ شمسی چگونه بازنمایی شده و این بازنمایی چه نسبتی با ایدئولوژی های مسلط داشته است. پرسش محوری تحقیق چنین است: چه راهبردها و رهیافت هایی در مطبوعات این دوره برای آموزش و تدریس تاریخ مطرح شده و چه تعارض ها یا شکاف هایی میان گفتمان رسمی آموزش تاریخ و نقدهای نویسندگان و معلمان وجود داشته است؟ فرضیه مقاله بر این است که مطبوعات با وجود پیروی نسبی از خط مشی های ملی گرایانه و باستان گرایانه حکومت، در عین حال عرصه ای برای طرح نقدهای آموزشی، پیشنهاد اصلاح روش های تدریس و توجه به پرورش تفکر تاریخی فراهم کردند. روش تحقیق کیفی و مبتنی بر تحلیل محتوای انتقادی مقالات و گزارش های آموزشی در نشریات دوره قاجار متأخر و رضاشاه است. یافته ها نشان می دهد که روزنامه ها و مجلات، هم به مثابه ابزار بازتولید قدرت و ایدئولوژی رسمی عمل کردند و هم بستری برای گفت وگوی انتقادی درباره اهداف و روش های آموزش تاریخ در مدارس ایران فراهم ساختند.

اقلیت های مذهبی دریزد (زرتشتی، مسیحی، کلیمی) درزمینه توسعه ورشد تعلیم وتربیت وونظام آموزش وپرورش، پس از انقلاب مشروطه، از عوامل تحولات متعدد ومهم درجامعه یزد شدند وخود نیز دراین مسیرتغیرات مهمی پذیرفتند. لزوم تغیرات درسیستم آموزشی وتعلیم وتربیت احساس، و به سرعت انجام شد و یزد ازاولین شهر ها ومناطق مورد تغیر و تحول بود و ازاولین گروه هاکه مؤثردراین تغیر وتحولات که نقش پررنگی داشتند اقلیت ها بودند که ازقدیم الایام ازساکنان قدیمی دراین شهربودند. ازاولین گروه ها که نقش زیادی ایفا نمودند زرتشتیان یزدی بودند. انجمن اکابر زرتشیان یزدی ساکن درهند که کاملا عرق و وابستگی به سرزمین مادری احساس می کردند وخاطرات آثارخوش وعالی همزیستی با مسلمانان درمیان آنها دست به دست می شد، دراین تغیرو رشد بسیار مؤثربود. گسترش صنعت چاپ و روزنامه ومدارس پسرانه ودخترانه زرتشتی ومسیحی وکلیمی هم به این جریان سرعت بخشید. سؤالی که مطرح می شود این است که انگیزه ها ،دلایل، زمینه ها ونقش اقلیت های مذهبی در تشکیل ،رشد وتوسعه مدارس وآموزش وپرورش دریزد چه بوده است؟ تبیین فرضیات مطرح توصیفی-تحلیلی مبتنی برآثاراسنادی وکتابخانه ای ومصاحبه بود.

آثار اسلامی معراج نه صرفاً روایت یک واقعه تاریخی بلکه تمثیلی بصری از سلوک به سوی حق تلقی می شوند. این نوشتار به تحلیل نگاره ای از معراج پیامبر اسلام (ص) متعلق به دوره زند و قاجار می پردازد. در این نگاره براق، مرکب پیامبر(ص) به شکلی نمادین و اسطوره ای به تصویر کشیده شده و این تصویر، بستری برای تبلور مفاهیم قدسی در هنر سنتی است. این پژوهش با هدف، بررسی ویژگی های ساختاری اثر معراج پیامبر(ص) متعلق به دوره زند و قاجار با توجه به دیدگاه حسین نصر به هنر دینی، به مطالعه بخش های گوناگون این اثر پرداخته است. سوال این پژوهش عبارت است از: نقش مایه براق در نقاشی معراج متعلق به دوره زند و قاجار را چگونه می توان بر مبنای آرای حسین نصر به هنر دینی، مورد تحلیل و توصیف قرار داد؟ گردآوری داده ها از منابع کتابخانه ای بوده و پژوهش با رویکردی تاریخی و به شیوه توصیفی تحلیلی، به وسیله تحلیل اثر در بستر نگاه حسین نصر صورت گرفته است. این پژوهش نشان می دهد که اثر نامبرده، مصداقی از هنر اسلامی در خدمت تعالی معنوی و سلوک باطنی است؛ هنری که در آن براق، نه صرفاً مرکب پیامبر بلکه نمادی از اتصال آسمان و زمین است. این نقاشی متعلق به اوایل دوره قاجار هم یک تصویر تاریخی و هم تمرینی بصری برای تأمل، شهود و اتصال دوباره به حقیقت مطلق است. بدین ترتیب، هنر نقاشی در دوره قاجار و به ویژه آثار تصویری مذهبی مانند معراج را می توان مصداقی از هنر به مثابه ذکر دانست؛ هنری که به جای سرگرمی، به یادآوری می انجامد.

این پژوهش با رویکرد جامعه شناسی تاریخی، فرایند بازپیکربندی هویت ایرانی در ایالت جبال را از زمان فتح اسلامی تا تثبیت قدرت های محلی مورد بررسی قرار داده است. این پژوهش با عبور از روایت های خطی تاریخ نگارانه، تلاش کرده است تا پویایی های دین، قدرت و فرهنگ را در بستر گذار از ساختارهای پیشااسلامی به نظم خلافت اسلامی تحلیل کند و نشان دهد این گذار چگونه به بازآرایی تدریجی عناصر هویتی ایرانی انجامیده است.روش تحقیق در این پژوهش، مبتنی بر تحلیل تاریخی انتقادی و مطالعه منابع متقدم تاریخی، جغرافیایی و ادبی است و داده ها با تمرکز بر مناسبات قدرت و نقش کنشگران اجتماعی بازخوانی شده اند.یافته ها نشان می دهد که تحول دینی در جبال صرفاً جایگزینی آیینی نبود، بلکه عرصه ای برای رقابت بر سر معنا و مشروعیت اجتماعی بوده است.نخبگان ایرانی با اتکا به میراث فرهنگی و تاریخی خود و در چارچوب نظم جدید سیاسی، به بازتعریف هویت ایرانی و کسب موقعیتی تازه در ساختار قدرت دست یافتند. تثبیت قدرت خاندان های محلی، به ویژه آل بویه و آل زیار، نیز به شکل گیری موازنه ای میان اقتدار خلافت و سنت های ایرانی انجامید.نتایج پژوهش نشان می دهد که بازپیکربندی هویت ایرانی در جبال فرایندی تدریجی و چندبعدی بود که از تعامل دین، قدرت و منابع نمادین در بستر تاریخی شکل گرفت.

زمینه/هدف: شعر در ادبیات اردوگاهی جایگاه بسیار بالایی دارد. افرادی که به هر دلیلی مبتلا به حبس و زندان می شوند، اوّلین جرقه ادبی که برای تحمّل شرایط سخت اسارت در وجودشان زده می شود، شعر است. بر دیوارهای اردوگاه پس از خطوط موازی که نشانگر تعداد روزهای اسارت اسیر است، تک بیت هایی صائب گونه دیده می شود که به فراخور حال زندانیان، مفاهیم متفاوتی دارند و البتّه شعر هجران و گلایه از روزگار (حبسیّه) در این میان پر رنگ تر از دیگر انوع شعر به چشم می خورد و در این میان، نامه ها حاوی بخش مهمی از اشعار اسارتند و بخشی از ادبیات پایداری به شمار می روند. روش/ رویکرد: این پژوهش براساس تحلیل محتوای کیفی نامه های اسرا و با استنادات عینی و ملموس به انجام رسیده است. یافته ها/ نتایج: در ادبیات اردوگاهی: 1- از شعر فاخر گرفته تا شعر عامیانه وجود دارد.2- در شعر عرفانی آن، اسیر زندان بودن، بهتر از اسیر نفس بودن است. 3- در این گونه از ادبیات، زندان دنیوی و اسارت می تواند از وسایل تهذیب نفس باشد . 4- اشعار عرفانی ناب در نتیجه شکسته دلی و عزلت گزینی پدید خواهد آمد. 5- اشعار با مضامین استقامت و پایداری، در صورتی معنا پیدا می کنند که نشأت گرفته از دین باشند. 

هنرِ دوره پساایلخانی در کنار دین، به عنصر هویت و مشروعیت بخش حکومت ها تبدیل شد. پیشرفت هنر خوش نویسی و نگارگری در کنار سایر هنرها، جامعه را با پویایی روبه رو ساخت و نوعی تکثر و تنوع را در قالب هویت مغولی - ترکی و ایرانی ایجاد کرد. مکتب خوش نویسی شیراز آل اینجو و آل مظفر در سده هشتم، پیشگام شد و بغداد و تبریز جلایری نیز با ترکیب میراث شیرازیان و نبوغ تبریزیان به نوآوری رسید. خط نستعلیق، تجلی آمیزه دوگانه بالا بود که در تبریز به اوج خود رسید و با کوچ اجباری هنرمندان تبریزی به سمرقند و هرات، کانون هنری نیز تغییر موقعیت داد. با قدرت گیری حکمرانان قراقویونلو و آق قویونلو، مکتب خوش نویسی ترکمان باویژگی های خاص، بار دیگر قوام گرفت. این پژوهش، به روش تحلیل تاریخی به شناسائی تنوع سنخ های خوش نویسی نستعلیق در قلمرو ترکمانان پرداخته و با توجه به سلسله نسبِ خط، فعالیت شش جریان خوش نویسی را به موازات هم شناسایی کرده است که با توجه به استاد سرشاخه، می توان به «شیوه خوارزمی»، «شیوه عبدالحی استرآبادی»، «شیوه خلوتی تبریزی»، «شیوه هرویان»، «شیوه اظهر تبریزی» و «شیوه متفرقه» اشاره کرد. رقابت ها و همراهی هایی بین این شیوه ها وجود داشت. این سنخ شناسی بر اساس جنبه های تخصصی خط شناسی و استاد - شاگردی تنظیم شده است. پژوهش حاضر نشان داده است که نمی توان دوره ترکمانی را به سبب کوتاهی حاکمیت سیاسی نادیده گرفت. هدف مقاله، نشان دادن تداوم سنت خوش نویسی فراتر از مرزها و دربار تیموریان است. پیشرفت خوش نویسی در سلسله ها، با پیشرفت دوره تیموری و صفوی برابری می کند. درضمن، منشأ اصلی خوش نویسی مکتب تیموری، ولایات غرب ایران بود که تاحدودی بدون تغییر به ترکمانان منتقل شد و سپس زمینه شکل گیری مکتب صفوی را ایجاد کرد. البته، جایگاه مکتب ترکمانان را تنها نباید به میانجی گری و ابزار انتقالی تقلیل داد، بلکه بر جنبه زیبایی شناسی و ظرافت قلم نیز افزوده است.

در این مقاله با تکیه بر اطلاعات موجود و مطالعات میدانی ؛ سعی شده است زندگی و شخصیت یکی از بانوان ایرانی که چندسالی در عقد ازدواج سلطان سعید بن سلطان از پادشاهان مقتدر سلسله بوسعیدیِ حاکم بر عمان و زنگبار بود در قالب موضوع اصلی بررسی شود . علاوه بر آن، نویسنده تلاش کرده است پرسش مطرح شده مبتنی بر آن که «آیا می توان این شاهزاده خانم ایرانی را در گسترش فرهنگ ایرانی در این جزیره تاریخی تاثیرگذار دانست ؟» را به طور مستدل پاسخ دهد . روش تحقیق این مقاله کتابخانه ای، مبتنی بر منطق توصیف و تحلیل است و نویسنده تلاش کرده با وجود کمبود شدید منابع ، اطلاعات دست اولی در خصوص این موضوع ارائه نماید . در ارتباط با پیشینه این بحث قابل ذکر است تاکنون هیچ تحقیق مستقلی در مورد این شاهزاده خانم ایرانی صورت نگرفته؛ از این روی پژوهشگر تلاش نموده تصویری جامع از این شخصیت تاریخی دوره قاجاریه را ترسیم کند. هرچند نویسنده ادعایی در مورد نوآوری این مقاله ندارد، می توان گفت بررسی موضوعی که در محافل علمی داخلی کاملاً مهجور مانده، پارادایم نوآورگونه این مقاله محسوب می شود.

پژوهش حاضر با هدف واکاوی و تحلیل نقدهای روحانیون عصر پهلوی به رویکردهای دینی حکومت صفویه انجام شده است. صفویان به  عنوان نخستین حکومت فراگیر شیعی در ایران، تأثیر عمیقی بر شکل گیری هویت مذهبی و فرهنگی ایرانیان داشته اند و بازخوانی انتقادی سیاست های دینی آنان می تواند به درک بهتر سیر تحول اندیشه دینی در ایران کمک کند. این پژوهش با بررسی آثار و دیدگاه های روحانیانی چون ابراهیم زنجانی، شریعت سنگلجی، خمینی، طالقانی، مطهری، بهشتی، امام خمینی، ابوالفضل برقعی و صالحی نجف آبادی که متعلق به جریان های فکری متفاوتی هستند، به سه محور اصلی نقد رویکردهای دینی صفویان دست یافته است: نخست، استبداد دینی و استفاده ابزاری از دین برای تحکیم قدرت سیاسی که عمدتاً از سوی روحانیان انقلابی مطرح شده و بر تضاد استبداد دینی با آموزه های اصیل اسلامی تأکید دارد؛ دوم، گریز از عقلانیت و رواج بدعت و خرافه که پرتکرارترین محور نقد بوده و از سوی طیف متنوعی از روحانیان با گرایش های سلفی، فلسفی و اصلاح طلبانه مطرح شده است؛ سوم، تفرقه مذهبی و تضعیف وحدت اسلامی که متأثر از گفتمان بیداری اسلامی و وحدت جهان اسلام در برابر استعمار غربی است. نتایج پژوهش نشان می دهد که نقدهای روحانیان معاصر به رویکردهای دینی صفویان، متأثر از خاستگاه های فکری، دغدغه های معرفتی و رویکردهای سیاسی آنان بوده و بازتاب دهنده تحولات اندیشه دینی در ایران معاصر است.

بر خلاف رویکرد غالب بسیاری از پژوهشگران که توافق نامه آگوست 1907م. را امری منطقه ای و حتی برخی آن را محدود به ایران قلمداد کرده اند، به نظر می رسد شرایط بین المللی در پیدایش آن نقش اصلی را عهده دار بوده است. این توافق نامه نه تنها ناشی از تمایل روسیه و بریتانیا، بلکه پیامد الزامات نظام بین الملل در دوره صلح مسلح بود. هر دو ابرقدرت خواستار کسب بیشترین امتیاز در محیط بازی بزرگ بودند؛ ولی ظهور سیاست خارجی تهاجمی آلمان مانع از تحقق خواست آن دو و استمرار بازی بزرگ گردید. در حقیقت، آلمان ها در تلاش برای تغییر بازی با حاصل جمع صفر روسیه و بریتانیا با یک استراتژی بهینه بودند. در نتیجه این وضعیت نوپدید، یعنی ظهور رایش دوم در آلمان، توافق نامه 1907م. جهت رفع اختلافات دو طرف در مناطق محل نزاع، در سنت پترزبورگ امضا گردید. شناسایی و فهم پیامدهای تحولات ساختاری نظام بین الملل دوره صلح مسلح بر تغییر الگوی رفتاری روسیه تزاری و بریتانیا و نیز چگونگی واکنش آن ها به این تحولات - شکل گیری توافق نامه 1907م. - با بهره گیری از رهیافت نوواقع گرایی ساختاری پرسش این پژوهش است. فرضیه تحقیق بر این است که ظهور قدرت منازعه گر آلمان به مثابه موتور شتاب دهنده به تحولات بین روس و انگلیس در آسیا عمل کرد. یافته ها نشان می دهد که از سال های1900م. تا 1907م. باوجود ادامه رقابت روسیه و بریتانیا در آسیا، نه تنها درگیری بریتانیا در سه جنگ بوئر، ترانسوالیا و تبت و شکست روسیه در جنگ موکدن - که با کارشکنی هر دو ابرقدرت علیه یکدیگر همراه بود - بلکه مهم تر از آن، ظهور سیاست خارجی تهاجمی هلشتاین در دولت بولو به مثابه موتور شتاب دهنده تحولات بین المللی، عامل اصلی نزدیکی روس و انگلیس با هدایت فرانسه شد.

در پایان دوره قاجار، با تجاری شدن کشاورزی و سودآوری صادرات کشاورزی، زمین داری اهمیت اقتصادی بیشتری یافت. در نتیجه، علاوه بر دیوان سالاران، بسیاری از بازرگانان نیز سرمایه های بازرگانی خود را در خرید زمین کشاورزی به کار گرفتند. کارکردِ کسب منزلت طبقاتی در کنار سودآوری روزافزون زمین داری، باعث می شد تا رضاشاه نیز همانند شاهان پیشین با دست اندازی بر زمین های مالکان قدیمی به شیوه های شبه قانونی و فراقانونی، در مدتی کوتاه املاک گسترده ای در بیشتر ایالت های مهم کشاورزی ایران از جمله مازندران و کرمانشاهان به دست آورده و به بزرگ ترین زمین دار ایران تبدیل شود. این پژوهش با تمرکز بر املاک گسترده رضاشاه در ایالت کرمانشاه، به دنبال پاسخ به این پرسش است که شکل گیری املاک پهلوی در کرمانشاهان چه پیامدهای اقتصادی در کشت وزرع و مدرن سازی کشاورزی منطقه به دنبال داشت؟ در این مقاله که بیشتر اتکای آن به اسناد آرشیوی است، کوشش شده تا با داده کاوی و به روش تحلیلی - توصیفی پیامدهای اقتصادی گسترش املاک رضاشاه بر تغییر الگوی کشت و مدرن سازی کشاورزی دستوری منطقه بررسی شود. یافته های پژوهش نشانگر آن است که در بُعد اقتصادی ساخت کارخانه قند شاه آباد و کارخانه های پنبه پاک کنی در راستای پیوند میان کشاورزی و صنعت و افزایش بهره وری املاک شاه بود؛ اما به تدریج کشت چغندرقند به عنوان یک محصول جدید در کل این ایالت افزایش یافت. با به کارگیری تراکتور و ماشین آلات صنعتی، زمینه ای برای گذار از کشاورزی سنتی در منطقه فراهم آمد، محصولات تازه ای معرفی شد و با برپایی دبستان های فلاحتی زمینه ای برای معرفی کشاورزی علمی فراهم گردید.

قفقاز موزاییکی از نژادها، زبان ها و ادیان است. اسلام شیعی، به ویژه از دوران صفویه به این سو، یکی از ادیان اصلی این منطقه به شمار می آید. از همین رو، در دوره خان نشین های ایرانی (1160-1244ه.ق/ 1747-1828م.)، مبنای عقیدتی هشت خان نشین از نُه خان نشین تشکیل شده پس از مرگ نادرشاه افشار، اسلام شیعی دوازده امامی بود. بااین حال، به شبکه متولیان اسلام شیعی (مجتهد، شیخ الاسلام، آخوند، ملا، سید، درویش) چندان پرداخته نشده است. مسئله اصلی این مقاله، ترسیم جایگاه و نقش روحانیت شیعه در خان نشین های ایرانی در جنوب قفقاز است. مقاله حاضر با اتکا بر رهیافتی تکوینی - تشریحی، به ترسیم ابعاد مختلف جایگاه و نقش روحانیت شیعی خواهد پرداخت. به این ترتیب، در مقاله حاضر، پس از صحبت از پیشینه تشکیلات دینی تشیع دوازده امامی در منطقه، در چهار گام - یعنی آموزش ملایان، وظایف ملایان، منابع درآمدی ملایان و نهایتاً وضعیت ملایان بعد از استقرار حاکمیت تزاری - جایگاه و نقش روحانیت شیعی در جنوب قفقاز به تصویر کشیده خواهد شد.

این پژوهش به بررسی تصوف در آذربایجان در دوران فترت (736-813ق) و تأثیر آن بر روابط اجتماعی، سیاسی و اقتصادی این منطقه می پردازد. پس از سقوط دولت ایلخانی و ظهور حکومت های محلی آل چوپان و آل جلایر، تصوف به ابزاری برای مشروعیت بخشی به حکومت ها و تثبیت قدرت سیاسی تبدیل شد. در این تحقیق، ارتباط میان مشایخ صوفیه و سلاطین بررسی می شود تا مشخص شود چگونه تصوف به عنوان یک نهاد اجتماعی و سیاسی، بر تصمیمات حکومتی و سیاست های اجتماعی تأثیرگذار بوده است. همچنین، تأثیرات نهادهای مذهبی مانند خانقاه ها و موقوفات بر انسجام اجتماعی و اقتصادی آذربایجان در دوران بحران بررسی می شود. مقاله با استفاده از رویکرد توصیفی- تحلیلی و نظریه های اجتماعی به بررسی این موضوع می پردازد که چگونه حکام محلی از نفوذ مشایخ برای تقویت مشروعیت خود بهره می بردند و درعین حال، تصوف به تدریج از یک نیروی معنوی و مستقل به یک ابزار در دست حکومت ها بدل شد. نتایج تحقیق نشان می دهد که تصوف در این دوره نه تنها تأثیرات معنوی، بلکه نقش اساسی در ساختارهای قدرت محلی ایفا کرده و زمینه ساز تحولات بزرگ تاریخی در آذربایجان و شکل گیری دولت صفویه شد.

در عصر دیجیتال «اقتدار الگوریتمیک» به عنوان یک ساختار قدرتمند، نیروی واسطه و حاکم بر اکوسیستم های دانش ظهور کرده است. این مقاله به تحلیل چالشی بنیادین می پردازد: تضاد ساختاری میان منطق عملیاتی سیستم های اطلاعاتی الگوریتمیک و الزامات شناختی «تفکر تاریخی». تفکر تاریخی، به عنوان یک صلاحیت شناختی حیاتی برای قضاوت انتقادی، خودمختاری شناختی و تداوم آگاهی تمدنی، بر اصولی چون تحلیل زمینه مند، راستی آزمایی منابع، تصدیق متقابل، و درک علیت چندعاملی استوار است. مسئله اصلی این پژوهش آن است که چگونه منطق های ذاتی سیستم های الگوریتمیک، شامل بهینه سازی تعامل، شخصی سازی، ابهام محاسباتی و ساختارهای زمینه زدا به طور نظام مند این اصول شناختی را تضعیف و خنثی می کنند. این پژوهش با اتخاذ رویکردی تحلیلی - مفهومی و از طریق سنتز انتقادی ادبیات میان رشته ای، به تبیین این برخورد می پردازد. یافته کلیدی مقاله این است که فرسایش تفکر تاریخی، نه یک نقص در سواد رسانه ای فردی، بلکه یک پیامد ساختاری جبری از تلاقی آشتی ناپذیر این دو منطق است که در آن عاملیت شناختی انسان در برابر ساختارهای تکنولوژیک به چالش کشیده می شود. این فرسایش با تضعیف خودمختاری فرد در سپهر عمومی، درنهایت، «آگاهی تمدنی» را که بر حافظه جمعی انتقادی بنا شده است به بحران می کشاند.

مطالعه حاضر با هدف تحلیل انتقادی گفتمان کتاب های درسی تاریخ مقطع پنجم ابتدایی (چاپ 1341) و ششم ابتدایی (چاپ 1345) در دوره محمدرضاشاه پهلوی انجام شده است. چهارچوب نظری این پژوهش نظریه «تحلیل گفتمان تاریخی» روث وُداک است که با تأکید بر ابعاد گفتمانی قدرت، ایدئولوژی، حافظه جمعی و بازنمایی تاریخی، به واکاوی فرایندهای مشروعیت بخشی، طرد و هویت سازی در متون رسمی آموزشی می پردازد. در این مطالعه، کتاب های تاریخ پنجم و ششم ابتدایی منابع اصلی گفتمانی نظام آموزشی دوره محمدرضاشاه پهلوی مورد تحلیل قرار گرفتند. یافته ها نشان می دهد که نظام آموزشی این دوره، با به کارگیری استراتژی هایی چون اسطوره سازی از شاهان باستان، حذف و تحقیر دوره قاجار، قهرمان سازی از خاندان پهلوی و برجسته سازی مفاهیمی چون «تمدن ایرانی»، «اقتدار ملی» و «مدرنیته دولتی» به تولید حافظه ای تاریخی اقدام کرده که در خدمت تثبیت مشروعیت سیاسی و فرهنگی سلطنت پهلوی بوده است. از منظر نظریه وُداک، این فرایند با استفاده از ابزارهایی مانند واژگان ارزشی، روایت های تک سویه، تکرار بینامتنی و تصویرسازی عاطفی در راستای شکل دهی به گفتمان غالب تاریخی صورت گرفته است. مقاله حاضر می کوشد با بازخوانی انتقادی این متون، زمینه ای برای تحلیل سیاست حافظه و آموزش ایدئولوژیک تاریخ فراهم سازد.