مطالب

هنرِ دوره پساایلخانی در کنار دین، به عنصر هویت و مشروعیت بخش حکومت ها تبدیل شد. پیشرفت هنر خوش نویسی و نگارگری در کنار سایر هنرها، جامعه را با پویایی روبه رو ساخت و نوعی تکثر و تنوع را در قالب هویت مغولی - ترکی و ایرانی ایجاد کرد. مکتب خوش نویسی شیراز آل اینجو و آل مظفر در سده هشتم، پیشگام شد و بغداد و تبریز جلایری نیز با ترکیب میراث شیرازیان و نبوغ تبریزیان به نوآوری رسید. خط نستعلیق، تجلی آمیزه دوگانه بالا بود که در تبریز به اوج خود رسید و با کوچ اجباری هنرمندان تبریزی به سمرقند و هرات، کانون هنری نیز تغییر موقعیت داد. با قدرت گیری حکمرانان قراقویونلو و آق قویونلو، مکتب خوش نویسی ترکمان باویژگی های خاص، بار دیگر قوام گرفت. این پژوهش، به روش تحلیل تاریخی به شناسائی تنوع سنخ های خوش نویسی نستعلیق در قلمرو ترکمانان پرداخته و با توجه به سلسله نسبِ خط، فعالیت شش جریان خوش نویسی را به موازات هم شناسایی کرده است که با توجه به استاد سرشاخه، می توان به «شیوه خوارزمی»، «شیوه عبدالحی استرآبادی»، «شیوه خلوتی تبریزی»، «شیوه هرویان»، «شیوه اظهر تبریزی» و «شیوه متفرقه» اشاره کرد. رقابت ها و همراهی هایی بین این شیوه ها وجود داشت. این سنخ شناسی بر اساس جنبه های تخصصی خط شناسی و استاد - شاگردی تنظیم شده است. پژوهش حاضر نشان داده است که نمی توان دوره ترکمانی را به سبب کوتاهی حاکمیت سیاسی نادیده گرفت. هدف مقاله، نشان دادن تداوم سنت خوش نویسی فراتر از مرزها و دربار تیموریان است. پیشرفت خوش نویسی در سلسله ها، با پیشرفت دوره تیموری و صفوی برابری می کند. درضمن، منشأ اصلی خوش نویسی مکتب تیموری، ولایات غرب ایران بود که تاحدودی بدون تغییر به ترکمانان منتقل شد و سپس زمینه شکل گیری مکتب صفوی را ایجاد کرد. البته، جایگاه مکتب ترکمانان را تنها نباید به میانجی گری و ابزار انتقالی تقلیل داد، بلکه بر جنبه زیبایی شناسی و ظرافت قلم نیز افزوده است.

در عصر دیجیتال «اقتدار الگوریتمیک» به عنوان یک ساختار قدرتمند، نیروی واسطه و حاکم بر اکوسیستم های دانش ظهور کرده است. این مقاله به تحلیل چالشی بنیادین می پردازد: تضاد ساختاری میان منطق عملیاتی سیستم های اطلاعاتی الگوریتمیک و الزامات شناختی «تفکر تاریخی». تفکر تاریخی، به عنوان یک صلاحیت شناختی حیاتی برای قضاوت انتقادی، خودمختاری شناختی و تداوم آگاهی تمدنی، بر اصولی چون تحلیل زمینه مند، راستی آزمایی منابع، تصدیق متقابل، و درک علیت چندعاملی استوار است. مسئله اصلی این پژوهش آن است که چگونه منطق های ذاتی سیستم های الگوریتمیک، شامل بهینه سازی تعامل، شخصی سازی، ابهام محاسباتی و ساختارهای زمینه زدا به طور نظام مند این اصول شناختی را تضعیف و خنثی می کنند. این پژوهش با اتخاذ رویکردی تحلیلی - مفهومی و از طریق سنتز انتقادی ادبیات میان رشته ای، به تبیین این برخورد می پردازد. یافته کلیدی مقاله این است که فرسایش تفکر تاریخی، نه یک نقص در سواد رسانه ای فردی، بلکه یک پیامد ساختاری جبری از تلاقی آشتی ناپذیر این دو منطق است که در آن عاملیت شناختی انسان در برابر ساختارهای تکنولوژیک به چالش کشیده می شود. این فرسایش با تضعیف خودمختاری فرد در سپهر عمومی، درنهایت، «آگاهی تمدنی» را که بر حافظه جمعی انتقادی بنا شده است به بحران می کشاند.

پژوهش حاضر با هدف واکاوی و تحلیل نقدهای روحانیون عصر پهلوی به رویکردهای دینی حکومت صفویه انجام شده است. صفویان به  عنوان نخستین حکومت فراگیر شیعی در ایران، تأثیر عمیقی بر شکل گیری هویت مذهبی و فرهنگی ایرانیان داشته اند و بازخوانی انتقادی سیاست های دینی آنان می تواند به درک بهتر سیر تحول اندیشه دینی در ایران کمک کند. این پژوهش با بررسی آثار و دیدگاه های روحانیانی چون ابراهیم زنجانی، شریعت سنگلجی، خمینی، طالقانی، مطهری، بهشتی، امام خمینی، ابوالفضل برقعی و صالحی نجف آبادی که متعلق به جریان های فکری متفاوتی هستند، به سه محور اصلی نقد رویکردهای دینی صفویان دست یافته است: نخست، استبداد دینی و استفاده ابزاری از دین برای تحکیم قدرت سیاسی که عمدتاً از سوی روحانیان انقلابی مطرح شده و بر تضاد استبداد دینی با آموزه های اصیل اسلامی تأکید دارد؛ دوم، گریز از عقلانیت و رواج بدعت و خرافه که پرتکرارترین محور نقد بوده و از سوی طیف متنوعی از روحانیان با گرایش های سلفی، فلسفی و اصلاح طلبانه مطرح شده است؛ سوم، تفرقه مذهبی و تضعیف وحدت اسلامی که متأثر از گفتمان بیداری اسلامی و وحدت جهان اسلام در برابر استعمار غربی است. نتایج پژوهش نشان می دهد که نقدهای روحانیان معاصر به رویکردهای دینی صفویان، متأثر از خاستگاه های فکری، دغدغه های معرفتی و رویکردهای سیاسی آنان بوده و بازتاب دهنده تحولات اندیشه دینی در ایران معاصر است.

در این مقاله با تکیه بر اطلاعات موجود و مطالعات میدانی ؛ سعی شده است زندگی و شخصیت یکی از بانوان ایرانی که چندسالی در عقد ازدواج سلطان سعید بن سلطان از پادشاهان مقتدر سلسله بوسعیدیِ حاکم بر عمان و زنگبار بود در قالب موضوع اصلی بررسی شود . علاوه بر آن، نویسنده تلاش کرده است پرسش مطرح شده مبتنی بر آن که «آیا می توان این شاهزاده خانم ایرانی را در گسترش فرهنگ ایرانی در این جزیره تاریخی تاثیرگذار دانست ؟» را به طور مستدل پاسخ دهد . روش تحقیق این مقاله کتابخانه ای، مبتنی بر منطق توصیف و تحلیل است و نویسنده تلاش کرده با وجود کمبود شدید منابع ، اطلاعات دست اولی در خصوص این موضوع ارائه نماید . در ارتباط با پیشینه این بحث قابل ذکر است تاکنون هیچ تحقیق مستقلی در مورد این شاهزاده خانم ایرانی صورت نگرفته؛ از این روی پژوهشگر تلاش نموده تصویری جامع از این شخصیت تاریخی دوره قاجاریه را ترسیم کند. هرچند نویسنده ادعایی در مورد نوآوری این مقاله ندارد، می توان گفت بررسی موضوعی که در محافل علمی داخلی کاملاً مهجور مانده، پارادایم نوآورگونه این مقاله محسوب می شود.

بر خلاف رویکرد غالب بسیاری از پژوهشگران که توافق نامه آگوست 1907م. را امری منطقه ای و حتی برخی آن را محدود به ایران قلمداد کرده اند، به نظر می رسد شرایط بین المللی در پیدایش آن نقش اصلی را عهده دار بوده است. این توافق نامه نه تنها ناشی از تمایل روسیه و بریتانیا، بلکه پیامد الزامات نظام بین الملل در دوره صلح مسلح بود. هر دو ابرقدرت خواستار کسب بیشترین امتیاز در محیط بازی بزرگ بودند؛ ولی ظهور سیاست خارجی تهاجمی آلمان مانع از تحقق خواست آن دو و استمرار بازی بزرگ گردید. در حقیقت، آلمان ها در تلاش برای تغییر بازی با حاصل جمع صفر روسیه و بریتانیا با یک استراتژی بهینه بودند. در نتیجه این وضعیت نوپدید، یعنی ظهور رایش دوم در آلمان، توافق نامه 1907م. جهت رفع اختلافات دو طرف در مناطق محل نزاع، در سنت پترزبورگ امضا گردید. شناسایی و فهم پیامدهای تحولات ساختاری نظام بین الملل دوره صلح مسلح بر تغییر الگوی رفتاری روسیه تزاری و بریتانیا و نیز چگونگی واکنش آن ها به این تحولات - شکل گیری توافق نامه 1907م. - با بهره گیری از رهیافت نوواقع گرایی ساختاری پرسش این پژوهش است. فرضیه تحقیق بر این است که ظهور قدرت منازعه گر آلمان به مثابه موتور شتاب دهنده به تحولات بین روس و انگلیس در آسیا عمل کرد. یافته ها نشان می دهد که از سال های1900م. تا 1907م. باوجود ادامه رقابت روسیه و بریتانیا در آسیا، نه تنها درگیری بریتانیا در سه جنگ بوئر، ترانسوالیا و تبت و شکست روسیه در جنگ موکدن - که با کارشکنی هر دو ابرقدرت علیه یکدیگر همراه بود - بلکه مهم تر از آن، ظهور سیاست خارجی تهاجمی هلشتاین در دولت بولو به مثابه موتور شتاب دهنده تحولات بین المللی، عامل اصلی نزدیکی روس و انگلیس با هدایت فرانسه شد.

در پایان دوره قاجار، با تجاری شدن کشاورزی و سودآوری صادرات کشاورزی، زمین داری اهمیت اقتصادی بیشتری یافت. در نتیجه، علاوه بر دیوان سالاران، بسیاری از بازرگانان نیز سرمایه های بازرگانی خود را در خرید زمین کشاورزی به کار گرفتند. کارکردِ کسب منزلت طبقاتی در کنار سودآوری روزافزون زمین داری، باعث می شد تا رضاشاه نیز همانند شاهان پیشین با دست اندازی بر زمین های مالکان قدیمی به شیوه های شبه قانونی و فراقانونی، در مدتی کوتاه املاک گسترده ای در بیشتر ایالت های مهم کشاورزی ایران از جمله مازندران و کرمانشاهان به دست آورده و به بزرگ ترین زمین دار ایران تبدیل شود. این پژوهش با تمرکز بر املاک گسترده رضاشاه در ایالت کرمانشاه، به دنبال پاسخ به این پرسش است که شکل گیری املاک پهلوی در کرمانشاهان چه پیامدهای اقتصادی در کشت وزرع و مدرن سازی کشاورزی منطقه به دنبال داشت؟ در این مقاله که بیشتر اتکای آن به اسناد آرشیوی است، کوشش شده تا با داده کاوی و به روش تحلیلی - توصیفی پیامدهای اقتصادی گسترش املاک رضاشاه بر تغییر الگوی کشت و مدرن سازی کشاورزی دستوری منطقه بررسی شود. یافته های پژوهش نشانگر آن است که در بُعد اقتصادی ساخت کارخانه قند شاه آباد و کارخانه های پنبه پاک کنی در راستای پیوند میان کشاورزی و صنعت و افزایش بهره وری املاک شاه بود؛ اما به تدریج کشت چغندرقند به عنوان یک محصول جدید در کل این ایالت افزایش یافت. با به کارگیری تراکتور و ماشین آلات صنعتی، زمینه ای برای گذار از کشاورزی سنتی در منطقه فراهم آمد، محصولات تازه ای معرفی شد و با برپایی دبستان های فلاحتی زمینه ای برای معرفی کشاورزی علمی فراهم گردید.

پژوهش حاضر به بررسی آستانه های تاریخی شهر شیراز از منظر سیاحان خارجی از آغاز صفویه تا پایان قاجاریه پرداخته است. این تحقیق به منظور تحلیل تأثیرات طبیعی و مصنوعی آستانه ها در شکل دهی تصورات سیاحان از شیراز، با تکیه بر منابع دست اول مانند سفرنامه ها انجام شده است. هدف اصلی، شفاف سازی جایگاه آستانه ها در ورودی های شهری و تأثیر آن ها بر درک سیاحان از هویت شهری شیراز در چهار دوره تاریخی مهم ایران است. برای دستیابی به این هدف، از روش اسنادی-تحلیلی و تحلیل محتوای کیفی استفاده شده است. داده ها از سفرنامه های مختلفی که در دوره های مورد نظر نوشته شده اند، استخراج و تحلیل شده اند. از مجموع ۴۲ سفرنامه گردآوری شده، ۲۵ سفرنامه که حاوی اطلاعات مرتبط با آستانه ها و ورودی های شهر شیراز بودند، انتخاب و مورد بررسی دقیق قرار گرفتند. تحلیل محتوای داده ها، با استفاده از نرم افزار Atlas.ti انجام شد. یافته های پژوهش نشان می دهند که سیاحان در توصیف آستانه های شیراز بر جغرافیای طبیعی اطراف شهر و عناصر مصنوعی که دست بشر ساخته است، توجه ویژه ای داشته اند. جغرافیای طبیعی، به ویژه کوه های اطراف دشت شیراز و پوشش گیاهی و باغ هایی که در پیرامون شهر قرار دارند، نقش برجسته ای در توصیف منظر شهر ایفا می کنند. در کنار این، عناصر مصنوعی نظیر دروازه ها، گنبدها و گورستان های اطراف شهر به عنوان نمادها و مرزهای ورودی شهر، در ذهن مسافران تصویری خاص و معنا دار از شیراز به وجود می آوردند. این بررسی ها همچنین به وضوح تأثیر تخریب ها و تغییرات دروازه ها در دوره های بعدی، به ویژه در دوره قاجار، بر منظر شهری و هویت شیراز اشاره می کنند.

خاندان فروغی از دوران ناصری تا دوره محمدرضا شاه، در عرصه فرهنگ، دانش و سیاست، جایگاه ممتاز و ماندگاری داشته است. ذکاءالملک فروغی با انتشار یک دهه روزنامه تربیت، تأثیر زیادی در فراهم شدن مقدمات نهضت مشروطیت ایفا کرد. در این روزنامه، نخستین بار نام و آثار متفکران، اندیشمندان و نویسندگان بزرگ فرانسه به ایرانیان معرفی شد. فرزندان فروغی، محمدعلی و ابوالحسن نیز در زمینه ترویج دانش و فرهنگ جدید تأثیر بسزایی داشتند. محمدعلی آثار ماندگاری خلق کرد. سیر حکمت در اروپا و برخی آثار دیگر او تحت تأثیر اندیشه های فیلسوفان فرانسوی شکل گرفت. ابوالحسن با تأسیس دارالمعلمین مرکزی (1297ش.) نقش مؤثری در شکل گیری تعلیم و تربیت نوین در ایران داشت. در این نهادِ آموزشی در کنار معلمان ایرانی، معلمان فرانسوی نیز تدریس می کردند. فرزندان محمدعلی فروغی، به ویژه محسن فروغی، سهم مهمی در نشر و ترویج فرهنگ فرانسه در ایران داشتند. فروغی ها با تأمل در عقب ماندگی ایران از غافله تمدن جدید، در فکر یافتن راهی برای ترقی و تجدد ایران بودند. آن ها به سهم خود کوشیدند تا در نشر فرهنگ و مدینت جدید در ایران اثرگذار باشند. فروغی ها چون فرانسه را مهد علم و تمدن جدید می دانستند و سخت دل بسته آن بودند، می کوشید از راه های مختلف به نشر و گسترش فرهنگ فرانسه در ایران بپردازند. جُستار حاضر می کوشد مسئله عقب ماندگی ایران از دید خاندان فروغی را تبیین کند و دستاوردهای این خاندان در گسترش فرهنگ و تمدن جدید در ایران را به روش توصیفی تحلیلی بررسی کند.

این پژوهش به بررسی تصوف در آذربایجان در دوران فترت (736-813ق) و تأثیر آن بر روابط اجتماعی، سیاسی و اقتصادی این منطقه می پردازد. پس از سقوط دولت ایلخانی و ظهور حکومت های محلی آل چوپان و آل جلایر، تصوف به ابزاری برای مشروعیت بخشی به حکومت ها و تثبیت قدرت سیاسی تبدیل شد. در این تحقیق، ارتباط میان مشایخ صوفیه و سلاطین بررسی می شود تا مشخص شود چگونه تصوف به عنوان یک نهاد اجتماعی و سیاسی، بر تصمیمات حکومتی و سیاست های اجتماعی تأثیرگذار بوده است. همچنین، تأثیرات نهادهای مذهبی مانند خانقاه ها و موقوفات بر انسجام اجتماعی و اقتصادی آذربایجان در دوران بحران بررسی می شود. مقاله با استفاده از رویکرد توصیفی- تحلیلی و نظریه های اجتماعی به بررسی این موضوع می پردازد که چگونه حکام محلی از نفوذ مشایخ برای تقویت مشروعیت خود بهره می بردند و درعین حال، تصوف به تدریج از یک نیروی معنوی و مستقل به یک ابزار در دست حکومت ها بدل شد. نتایج تحقیق نشان می دهد که تصوف در این دوره نه تنها تأثیرات معنوی، بلکه نقش اساسی در ساختارهای قدرت محلی ایفا کرده و زمینه ساز تحولات بزرگ تاریخی در آذربایجان و شکل گیری دولت صفویه شد.

استعاره ممکن است در نگاه بعضی از صاحب نظران، انحراف از هنجارهای متعارف زبان به شمار رود؛که این امر، می تواند شیوه ای از فرآیند گریزناپذیر در شکل گیری استدلال و اندیشه قرار گیرد؛ به این معنا که نظام اندیشه ای بشر ماهیتی اساساً استعاری دارند، زیرا انسان ها در قالب مفاهیم استعاری می اندیشند و چه بسا به شبیه سازی دست خواهند زد. در راستای این امر، پژوهش حاضر به بررسی حوزه های استعاره «غم» در اشعار قاآنی پرداخته است، روش این پژوهش توصیفی-تحلیلی است و هدف از آن، شناسایی حوزه های مبدأ به کار رفته در آثار شاعر مذکور می باشد؛ تا بتوان با تحلیل شناختی آن ها، لایه های پنهان معانی اشعار وی را مورد بررسی قرار داد. بر اساس یافته های پژوهش حاضر، قاآنی به منظور عینی سازی مفهوم ذهنی غم، از حوزه های مبدأ مختلفی بهره برده است که پر استعمال ترین آن ها، انسان، جاندار، اشیاء و انسان هستند که مفهوم ذهنی را به صورت عینی مورد استفاده قرار داده است. یافته های این جستار مؤید این مطلب است که قاآنی، دیدی کاملاً متفاوت به مفهوم غم دارد، طوری که بارها آن را در قالب اجسام سنگین و حتی کُشنده به ترسیم می کشد که این امر به صورت حیوانات وحشی نیز مشهود است. این نوع نگرش قاآنی به غم می تواند بازتاب زندگی پر از رنج او باشد که در ذهنش رسوخ و در زبانش نمود پیدا کرده است.

در مطالعات فرهنگی واژگان بومی در گویش های محلی از اهمیت زیادی برخوردارند؛ زیرا واژگان طی سده ها در بستر زبانی تکرار شده اند؛ اگرچه به تدریج از مبادی و علل تسمیه فاصله گرفته و تنها شکل و قالب لغت به مثابه حروفی معلق منتقل شده باشد؛ اما بازهم به مانند نشانه ای قابلیت رمزگشایی بافتاری دارد. نام گذاری نخل به «مُغ» در بافق از آن نشانه های فرهنگی است که تحلیل چرایی تسمیه نخل به مغ هدف اصلی این پژوهش است. پرسش این گونه طرح می شود که مبتنی بر منابع مکتوب تاریخی، تسمیه نخل به «مغ» بر چه فرضیاتی استوار بوده و بر مبنای کدام انگاره می توان بحث را جمع بندی کرد؟ به نظر می رسد علت نام گذاری مغ بر عواملی چون سودمندی، دهش و در صورت تغییر حرف آخر واژه به «خ» و تبدیل به «مخ» به سر نخل و اهمیت آن دلالت دارد. پژوهش حاضر از انواع تحقیقات کیفی است که بر اساس هدف، در دسته بنیادی و بر اساس روش مطالعه، بنیادی نظری است؛ اما بر اساس ماهیت و روش از پژوهش های تاریخی به شمار می آید که دغدغه تحلیل تسمیه نخل به «مُغ» در بافق را دارد. با این هدف سعی شده است منابع مکتوب معتبر مبنای مطالعه قرار گیرند. از سویی دیگر رویکرد پژوهش ترکیبی از توصیفی تحلیلی و تاریخی است؛ زیرا به مطالعه واژه ای خاص در بستر زبانی بافق و آداب و سنن آن ها پرداخته است. شیوه گردآوری اطلاعات در بخش تاریخی کتابخانه ای بوده و در قسمت توصیفی از مشاهده و مصاحبه های میدانی بهره جسته است. دستاورد پژوهش آنکه از میان فرضیات گوناگون نظیر پرفایده بودن و سودرسانی، بخشندگی، سخاوت و دهش و مخ یا مغ به معنی مغز بر چرایی تسمیه برگ نخل در بافق به «مُغ» دلالت دارد و در ضمن مؤید این ادعاست که به نحوی در ارتباط با صفات و ویژگی های انسانی مانند سخاوتمندی و دارابودن مغز معنا شده است.

مطالعه حاضر با هدف تحلیل انتقادی گفتمان کتاب های درسی تاریخ مقطع پنجم ابتدایی (چاپ 1341) و ششم ابتدایی (چاپ 1345) در دوره محمدرضاشاه پهلوی انجام شده است. چهارچوب نظری این پژوهش نظریه «تحلیل گفتمان تاریخی» روث وُداک است که با تأکید بر ابعاد گفتمانی قدرت، ایدئولوژی، حافظه جمعی و بازنمایی تاریخی، به واکاوی فرایندهای مشروعیت بخشی، طرد و هویت سازی در متون رسمی آموزشی می پردازد. در این مطالعه، کتاب های تاریخ پنجم و ششم ابتدایی منابع اصلی گفتمانی نظام آموزشی دوره محمدرضاشاه پهلوی مورد تحلیل قرار گرفتند. یافته ها نشان می دهد که نظام آموزشی این دوره، با به کارگیری استراتژی هایی چون اسطوره سازی از شاهان باستان، حذف و تحقیر دوره قاجار، قهرمان سازی از خاندان پهلوی و برجسته سازی مفاهیمی چون «تمدن ایرانی»، «اقتدار ملی» و «مدرنیته دولتی» به تولید حافظه ای تاریخی اقدام کرده که در خدمت تثبیت مشروعیت سیاسی و فرهنگی سلطنت پهلوی بوده است. از منظر نظریه وُداک، این فرایند با استفاده از ابزارهایی مانند واژگان ارزشی، روایت های تک سویه، تکرار بینامتنی و تصویرسازی عاطفی در راستای شکل دهی به گفتمان غالب تاریخی صورت گرفته است. مقاله حاضر می کوشد با بازخوانی انتقادی این متون، زمینه ای برای تحلیل سیاست حافظه و آموزش ایدئولوژیک تاریخ فراهم سازد.

قفقاز موزاییکی از نژادها، زبان ها و ادیان است. اسلام شیعی، به ویژه از دوران صفویه به این سو، یکی از ادیان اصلی این منطقه به شمار می آید. از همین رو، در دوره خان نشین های ایرانی (1160-1244ه.ق/ 1747-1828م.)، مبنای عقیدتی هشت خان نشین از نُه خان نشین تشکیل شده پس از مرگ نادرشاه افشار، اسلام شیعی دوازده امامی بود. بااین حال، به شبکه متولیان اسلام شیعی (مجتهد، شیخ الاسلام، آخوند، ملا، سید، درویش) چندان پرداخته نشده است. مسئله اصلی این مقاله، ترسیم جایگاه و نقش روحانیت شیعه در خان نشین های ایرانی در جنوب قفقاز است. مقاله حاضر با اتکا بر رهیافتی تکوینی - تشریحی، به ترسیم ابعاد مختلف جایگاه و نقش روحانیت شیعی خواهد پرداخت. به این ترتیب، در مقاله حاضر، پس از صحبت از پیشینه تشکیلات دینی تشیع دوازده امامی در منطقه، در چهار گام - یعنی آموزش ملایان، وظایف ملایان، منابع درآمدی ملایان و نهایتاً وضعیت ملایان بعد از استقرار حاکمیت تزاری - جایگاه و نقش روحانیت شیعی در جنوب قفقاز به تصویر کشیده خواهد شد.

زمینه/ هدف: اسب از جمله مهم ترین حیواناتی است که به سبب ویژگی های جسمانی، قابلیت اهلی شدن و نقش های متنوعش، از آغاز تمدن بشری با انسان همراه بوده و در ابعاد مختلف زندگی بشری تأثیرگذار بوده است. این حیوان در بسیاری از فرهنگ ها با صفاتی چون وفاداری، نجابت و دوستی شناخته شده و به عنوان نمادی از ارزش های اخلاقی مورد توجه قرار گرفته است. بازتاب حضور اسب را می توان در آثار هنری، غارنگاره ها، کتیبه ها، اشیای آیینی، متون تاریخی و نیز در باورها، آیین ها، اسطوره ها، جنگ ها، آیین های مذهبی، شادی ها و سوگواری ها، و حتی در روایت های عاشقانه و حماسی مشاهده کرد. گرچه حیوانات دیگری همچون سگ، گاو و گوسفند نیز در فرهنگ ها حضور دارند، اما انعطاف پذیری، کارکرد گسترده و قابلیت هم ذات پنداری انسانی با اسب، جایگاه برجسته تری به آن بخشیده است. هدف این پژوهش، شناسایی وجوه نمادین و باورهای شکل گرفته پیرامون اسب به طور عام و اسب بالدار به طور خاص در فرهنگ ایرانی اسلامی است. روش/ رویکرد: نگارندگان با بهره گیری از رویکرد توصیفی تحلیلی و مطالعات اسنادی تلاش دارند به این سؤال پاسخ گویند که «اسب، به ویژه اسب بالدار، چه جایگاهی در افسانه ها، باورهای مذهبی و فرهنگ ایرانی دارد و این جایگاه چگونه در نمادپردازی و روایت های فرهنگی بازنمایی شده است؟» یافته ها/ نتایج: نتایج این مطالعه نشان می دهد که اسب بالدار نه تنها در متون اسلامی و با روایت براق، بلکه از دوران باستان نیز در اسطوره ها، اعتقادات عامه، سنت های عرفانی و حتی در ادیان کهن، حضوری نمادین و پررنگ داشته است.

زمینه/هدف: شعر در ادبیات اردوگاهی جایگاه بسیار بالایی دارد. افرادی که به هر دلیلی مبتلا به حبس و زندان می شوند، اوّلین جرقه ادبی که برای تحمّل شرایط سخت اسارت در وجودشان زده می شود، شعر است. بر دیوارهای اردوگاه پس از خطوط موازی که نشانگر تعداد روزهای اسارت اسیر است، تک بیت هایی صائب گونه دیده می شود که به فراخور حال زندانیان، مفاهیم متفاوتی دارند و البتّه شعر هجران و گلایه از روزگار (حبسیّه) در این میان پر رنگ تر از دیگر انوع شعر به چشم می خورد و در این میان، نامه ها حاوی بخش مهمی از اشعار اسارتند و بخشی از ادبیات پایداری به شمار می روند. روش/ رویکرد: این پژوهش براساس تحلیل محتوای کیفی نامه های اسرا و با استنادات عینی و ملموس به انجام رسیده است. یافته ها/ نتایج: در ادبیات اردوگاهی: 1- از شعر فاخر گرفته تا شعر عامیانه وجود دارد.2- در شعر عرفانی آن، اسیر زندان بودن، بهتر از اسیر نفس بودن است. 3- در این گونه از ادبیات، زندان دنیوی و اسارت می تواند از وسایل تهذیب نفس باشد . 4- اشعار عرفانی ناب در نتیجه شکسته دلی و عزلت گزینی پدید خواهد آمد. 5- اشعار با مضامین استقامت و پایداری، در صورتی معنا پیدا می کنند که نشأت گرفته از دین باشند. 

این مقاله با بازخوانی جنگ اوّل ایران و روسیه (۱۲۱۹–۱۲۲۸ق/۱۸۰۴–۱۸۱۳م) می کوشد از روایت های ساده انگارانه ای که آن را صرفاً تقابل اسلام و مسیحیت یا ایران و روسیه معرفی کرده اند فراتر رود و به نقش جوامع مسیحیِ وفادار به ایران بپردازد. مسئله اصلی تحقیق آن است که چرا و چگونه گروه هایی از گرجیان، ارمنیان، قبایل کوهستانی و حتی افسران فراری روس، ایران را به عنوان متحد خود در برابر امپراتوری مسیحی روسیه برگزیدند. این پرسش در چارچوب نظری «وفاداری های چندگانه» و رویکرد پسااستعماریِ «عاملیت بومی» بررسی شده و روش پژوهش بر پایه تحلیل اسناد فارسی، روسی و گرجی و مطالعه موردی شخصیت هایی چون الکساندر میرزا، ملیک های ارمنی و سامسون خان ماکینتسف استوار است. یافته ها نشان می دهد که پیوندهای تاریخی با ایران از عصر صفوی، منافع اقتصادی و نگرانی از سلطه بوروکراتیک روسیه، و همچنین امید به حفظ استقلال محلی، مهم ترین عوامل این انتخاب بودند. این اتحادها با حمایت سیاسی و مالی قاجار تقویت شد و مقاومت های میدانی و تبلیغاتی گسترده ای را شکل داد. در مقابل، امپراتوری روسیه با سرکوب خشن، تبعید نخبگان و جابه جایی جمعیتی واکنش نشان داد و ساختار قدرت قفقاز را دگرگون ساخت. نتیجه پژوهش تأکید می کند که این جنگ نه صرفاً نزاعی دینی، بلکه صحنه ای از عاملیت پیچیده مردمان قفقاز بود.

نبرد یک روزه جسر، حدود سال 13 ه.ق. و تقریباً دو سال پس از روی کار آمدن یزدگرد سوم اتفاق افتاد. مسئله اصلی تحقیق حاضر، معرفی جنبه های مجهول، ردیابی و تحلیل عوامل منجر به نقش آفرینی چشمگیر قبیله بنی ثقیف در یک رویداد مهم تاریخی است. پژوهش کنونی بر این پرسش اصلی متمرکز است که حضور پررنگ قبیله بنی ثقیف در نبرد جسر، تا چه حد متأثر از مناسبات پیشین آنان با ساسانیان بوده است؟ این پژوهش با تکیه بر روش تاریخی و با استناد بر اطلاعات منابع اصلی می کوشد تا فرضیه اصلی و همچنین هدف اصلی پژوهش را با تکیه بر سوال اصلی پیش ببرد. نتایج این بررسی از حیث موضوعی، روش شناختی و بافت تحقیق از این لحاظ مهم است که سعی خواهد داشت با تلفیق رویدادهای دو دوره باستان و اسلام و با دیدی نو، این حقیقت تاریخی را اثبات نماید که دستگاه خلافت در زمینه فتوحات با تکیه بر کدام فاکتورها، مجاهدان را گزینش می کرده است. همچنین بررسی ارتباط علی- معلولی سوابق سیاسی، اقتصادی و ساختار اجتماعی قبیله بنی ثقیف بر رویارویی این قبیله با شاهنشاهی ساسانی، کشف عوامل تأثیرگذار بر وقوع نبرد جسر و ابعاد ناشناخته ی تحولات میدانی این واقعه تاریخی از دیگر یافته های پژوهش حاضر خواهد بود.

آثار اسلامی معراج نه صرفاً روایت یک واقعه تاریخی بلکه تمثیلی بصری از سلوک به سوی حق تلقی می شوند. این نوشتار به تحلیل نگاره ای از معراج پیامبر اسلام (ص) متعلق به دوره زند و قاجار می پردازد. در این نگاره براق، مرکب پیامبر(ص) به شکلی نمادین و اسطوره ای به تصویر کشیده شده و این تصویر، بستری برای تبلور مفاهیم قدسی در هنر سنتی است. این پژوهش با هدف، بررسی ویژگی های ساختاری اثر معراج پیامبر(ص) متعلق به دوره زند و قاجار با توجه به دیدگاه حسین نصر به هنر دینی، به مطالعه بخش های گوناگون این اثر پرداخته است. سوال این پژوهش عبارت است از: نقش مایه براق در نقاشی معراج متعلق به دوره زند و قاجار را چگونه می توان بر مبنای آرای حسین نصر به هنر دینی، مورد تحلیل و توصیف قرار داد؟ گردآوری داده ها از منابع کتابخانه ای بوده و پژوهش با رویکردی تاریخی و به شیوه توصیفی تحلیلی، به وسیله تحلیل اثر در بستر نگاه حسین نصر صورت گرفته است. این پژوهش نشان می دهد که اثر نامبرده، مصداقی از هنر اسلامی در خدمت تعالی معنوی و سلوک باطنی است؛ هنری که در آن براق، نه صرفاً مرکب پیامبر بلکه نمادی از اتصال آسمان و زمین است. این نقاشی متعلق به اوایل دوره قاجار هم یک تصویر تاریخی و هم تمرینی بصری برای تأمل، شهود و اتصال دوباره به حقیقت مطلق است. بدین ترتیب، هنر نقاشی در دوره قاجار و به ویژه آثار تصویری مذهبی مانند معراج را می توان مصداقی از هنر به مثابه ذکر دانست؛ هنری که به جای سرگرمی، به یادآوری می انجامد.

اقلیت های مذهبی دریزد (زرتشتی، مسیحی، کلیمی) درزمینه توسعه ورشد تعلیم وتربیت وونظام آموزش وپرورش، پس از انقلاب مشروطه، از عوامل تحولات متعدد ومهم درجامعه یزد شدند وخود نیز دراین مسیرتغیرات مهمی پذیرفتند. لزوم تغیرات درسیستم آموزشی وتعلیم وتربیت احساس، و به سرعت انجام شد و یزد ازاولین شهر ها ومناطق مورد تغیر و تحول بود و ازاولین گروه هاکه مؤثردراین تغیر وتحولات که نقش پررنگی داشتند اقلیت ها بودند که ازقدیم الایام ازساکنان قدیمی دراین شهربودند. ازاولین گروه ها که نقش زیادی ایفا نمودند زرتشتیان یزدی بودند. انجمن اکابر زرتشیان یزدی ساکن درهند که کاملا عرق و وابستگی به سرزمین مادری احساس می کردند وخاطرات آثارخوش وعالی همزیستی با مسلمانان درمیان آنها دست به دست می شد، دراین تغیرو رشد بسیار مؤثربود. گسترش صنعت چاپ و روزنامه ومدارس پسرانه ودخترانه زرتشتی ومسیحی وکلیمی هم به این جریان سرعت بخشید. سؤالی که مطرح می شود این است که انگیزه ها ،دلایل، زمینه ها ونقش اقلیت های مذهبی در تشکیل ،رشد وتوسعه مدارس وآموزش وپرورش دریزد چه بوده است؟ تبیین فرضیات مطرح توصیفی-تحلیلی مبتنی برآثاراسنادی وکتابخانه ای ومصاحبه بود.

نشریات در ایران معاصر نه تنها رسانه های خبری، بلکه ابزارهایی برای آموزش عمومی بودند. مسأله اصلی این پژوهش آن است که آموزش و تدریس تاریخ در مجلات و روزنامه های سال های ۱۲۸۹ تا ۱۳۲۰ شمسی چگونه بازنمایی شده و این بازنمایی چه نسبتی با ایدئولوژی های مسلط داشته است. پرسش محوری تحقیق چنین است: چه راهبردها و رهیافت هایی در مطبوعات این دوره برای آموزش و تدریس تاریخ مطرح شده و چه تعارض ها یا شکاف هایی میان گفتمان رسمی آموزش تاریخ و نقدهای نویسندگان و معلمان وجود داشته است؟ فرضیه مقاله بر این است که مطبوعات با وجود پیروی نسبی از خط مشی های ملی گرایانه و باستان گرایانه حکومت، در عین حال عرصه ای برای طرح نقدهای آموزشی، پیشنهاد اصلاح روش های تدریس و توجه به پرورش تفکر تاریخی فراهم کردند. روش تحقیق کیفی و مبتنی بر تحلیل محتوای انتقادی مقالات و گزارش های آموزشی در نشریات دوره قاجار متأخر و رضاشاه است. یافته ها نشان می دهد که روزنامه ها و مجلات، هم به مثابه ابزار بازتولید قدرت و ایدئولوژی رسمی عمل کردند و هم بستری برای گفت وگوی انتقادی درباره اهداف و روش های آموزش تاریخ در مدارس ایران فراهم ساختند.