پژوهش های ادبی

سروده های شاعران نشان می دهد که آنان گاهی نسبت به شعر و شاعری اظهار ناخرسندی کرده و مقام شاعری را در مقایسه با دیگر پیشه ها پایین تر دانسته اند، شاعران گاهی بیتی و یا ابیاتی و گاهی نیز اشعار مستقلی را به نکوهش شعر اختصاص داده اند. چرایی این امر، مسئله اصلی این مقاله است که با بررسی آثار شاعران تا قرن هشتم هجری به شیوه توصیفی و تحلیلی بدان پاسخ داده می شود. پژوهش نشان می دهد که بخشی از این بدبینی ها نسبت به شعر خاستگاه فلسفی دارد که به ماهیّت شعر بر می گردد. فراهم شدن شعر از قضایای متخیّل، محاکات و تقلیدی بودنِ آن که هیچ گونه صدقی را موجب نمی گردد و به شکلِ تناقض و اغراق و دروغ در شعر جلوه می کند، مبنای فلسفی دارد. ستایش از حکمت و فلسفه و نکوهش شعر در برابر آن بازتاب همین نگاه فلسفی است. منشأ مهم دیگر شعرنکوهی اثرپذیری از برخی مؤلفه ها و گزاره های دینی است که موجب تشدید چنین نگاهی در میان شاعران نسبت به شعر و شاعری شده است. برتری شرع و مفاهیم شرعی نسبت به شعر یکی از دلایل اصلی شعرنکوهی از این دید است. کارکرد شعر و رفتار اغلب شاعران نظیر اختصاص یافتن اغلب اشعار به مدح، پرداختن شاعران به هجو و هزل گویی، تکدّی کردن و طمع ورزیدن بیشتر شاعران، بی رونقی بازار شعر و شاعری در برخی از دوره ها و ناتوانی شعر از بیان معانی و مفاهیم از جمله عواملی است که موجب این بدبینی به شعر و شاعری شده است.

حماسه مضحک یکی از مهمترین انواع نقیضه پردازی به شمار می آید که با بهره گیری توأمان از عناصر متفاوت حماسه و طنز به بیان هدفی واحد در قالب متنی خلاقانه می پردازد. در این گونه ادبی به کمک وارونگی محتوا و شکل حماسه فاخر و تلفیق آن با گفتمان طنز، ناهمسازی میان موضوع و سبک هر اثر در قالبی طنازانه و به کمک عنصر ناسازگاری به دست می آید؛ موضوعی که برای تأمین نیازهای مخاطب نوجوان با تأکید بر مشخصه های رشد آنان می تواند اثرگذاری بیشتری داشته باشد و موجب جذب بیشتر این طبقه خاص به سوی ادبیات در مقایسه با دیگر گزینه های نامطلوب فرهنگی شود. یکی از شناخته شده ترین عناوین حماسه های مضحک، تقابل نمادین میان موش و گربه است که بی شک مشهورترین آنها در آثار فارسی توسط عبید زاکانی و شیخ بهایی به رشته تحریر درآمده است. در تحقیق پیش رو، بررسی تطبیقی این دو اثر با استفاده از تحلیل محتوایی عناصر داستان ارائه شده است. این بررسی با بهره گیری از شاخصهای شناسایی شده طنزساز حاصل از ناسازگاری گفتمانی و معنایی در طنز صورت پذیرفته است. بر این اساس، تفاوتها و شباهتهای این ادیبان نامدار در پرداختن به یک ژانر با استفاده از روش مجموع وزنی به عنوان یکی از مهمترین روشهای تصمیم گیری چندمعیاره شناسایی شده است. نتایج نشان می دهد که اثر موش و گربه شیخ بهایی امتیاز بیشتری را از دیدگاه شاخصهای طنز از جمله تحقیر، تشبیه به حیوانات، قلب اشیا، تحامق و تهکم به دست می آورد کسب می نماید و بنابراین ظرفیت مناسبتری برای خوانش گروه سنی نوجوان داراست .

جواهرالعجایب (تألیف 962-963 ق.) نخستین تذکره زنان شاعر است که فخری هروی تراجم 31 زن سراینده را در آن ثبت کرده و اغلب تذکره نویسانی که به معرفی زنان شاعر پرداخته اند، از مطالب جواهرالعجایب بسیار اقتباس کرده اند. یکی از این تذکره ها عرفات العاشقین (تألیف 1022-1024 ق.) اوحدی بلیانی است. اوحدی، تراجم 18 زن شاعر را از جواهرالعجایب برگرفته و در 14 مورد از مأخذ خود نام برده؛ اما در این نقل و اقتباس مرتکب مسامحه و اشتباه شده است به طوری که اوحدی، گاه در ثبت عنوان تراجم برخی شاعران دچار لغزش شده؛ گاه در ذکر اطلاعات بعضی سرایندگان به خطا رفته و گاهی نیز در انتساب ابیات برخی شاعران دچار تردید و اشتباه شده است. علاوه بر اوحدی، مصحّحان عرفات العاشقین نیز گاه ضبط های غلط را با استفاده از منابع متأخر یا تصحیح قیاسی با ضبط های صحیح نسخه اساس جایگزین کرده اند. در چهار بخش اصلی این مقاله، مهمترین تصرفات و خطاهای اوحدی در اقتباس از مطالب جواهرالعجایب با تطبیق متن مبدأ و مقصد بررسی، و در پایان نیز به تعدادی از گزینش های اشتباه مصحّحان عرفات العاشقین اشاره شده است .

نگارش علمی یکی از انواع نگارش است که برای تولید محتوای علمی، ثبت اندیشه ها و آموزش دانش به مخاطبان خاص مورد استفاده قرار می گیرد. یکی از انواع این شیوه از نگارش ، مقاله است که برای چاپ آنها در نشریات علمی پژوهشی، شیوه نامه های خاص وجود دارد. غالب شیوه نامه ها، کاستیهای نگارشی، ساختاری، محتوایی و روش شناختی دارد. هدف اصلی این پژوهش، که به شیوه توصیفی تحلیلی انجام شده، آسیب شناسی شیوه نامه های نشریات علمی پژوهشی حوزه زبان و ادبیات فارسی و ارائه یک شیوه نامه مطلوب است. با بررسی ده شیوه نامه منتخب و انطباقشان با شیوه نامه مطلوب، که بر آمده از منابع علمی است، این نتیجه به دست آمد که غالب شیوه نامه ها در بخشهای مختلف صوری، ساختاری ، محتوایی، نگارشی و روش شناختی ابهام و کاستی دارد. شیوه نامه معیار ارائه شده در این پژوهش، می تواند الگوی مناسبی برای اصلاح شیوه نامه های نشریات حوزه زبان و ادبیات فارسی باشد.

این پژوهش به روش توصیفی- تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه ای به بررسی انتقادی کتاب دستور زبان فارسی برپایه نظریه گشتاری، تألیف مهدی مشکوه الدینی، سرفصل درس دستور زبان فارسی2 در مقطع کارشناسی رشته زبان و ادبیات فارسی پرداخته است. نتایج پژوهش نشان می دهد که این کتاب از جنبه هایِ طرح و بررسی بسیاری از مباحث بنیادینِ دستور زبانشناختی، توضیح و تفصیل بسیاری از مباحث دستور سنتی بر پایه علم زبانشناسی و ارائه نمونه مثالها منبعی درخور برای این درس به شمار می آید؛ اما از لحاظ انطباق با سرفصلهای تعیین شده در برنامه درسی، همچون تعریف نظریه در زبانشناسی، معرفی اجمالی نظریات مختلف نحوی و بیان تفاوتهای عمده دستور سنتی با دستورهای زبانشناختی و ساختار بویژه نقص در فصل بندی مطالب، پیچیدگی زبان و اشکال در شماره گذاری عنوانهای اصلی و فرعی و محتوا شامل کاستی در تعاریف و مفاهیم و نادرستیِ برخی نمونه مثالها نارساییهایی قابل تأمل و نیازمند به بررسی نیز دارد که این پژوهش می تواند در بازنگری و رفع آن مؤثر واقع شود.

شعر «لوح» یکی از سروده های شاملو است که در آن نمادهای کتابهای مقدس، همچون کنشگران سیاسی به تصویر کشیده می شود. در این مقاله، سعی شده است این شعر با کاربست نظریه اسطوره های مدرن ارنست کاسیرر تحلیل شود. نتایج تحلیل نشاندهنده این است که در «لوح»، اسطوره ها کارکردی نو دارد. شاعر در این شعر، دو نماد عیسی و موسی (علیهما السلام) را در هم می آمیزد و قهرمانی نو را خلق می کند. این قهرمان، گرایشهای مارکسیستی دارد و در پی به فرجام رساندن حرکت تاریخ و محقق ساختن جامعه آرمانی خویش است.