محمد حسین زاده

مفهوم «وجود رابط» در فلسه اسلامی و خصوصا حکمت متعالیه در شمار مباحث پرچالش و پایه ای مطرح است. مساله وجود رابط از نوآوری های بنیادین صدرالمتالهین است که نسبتِ میان واجب و ممکن را تبیین و توضیح می کند. هدف این مقاله بررسی این مساله مهم از منظر آیت الله جوادی آملی، شارح و فیلسوف معاصرِ پیرو حکمت متعالیه، است. ما معتقدیم استاد جوادی آملی با پذیرش چارچوب کلی حکمت متعالیه، تفسیری متفاوت از وجود رابط ارائه داده و با تأکید بر «فقر محضِ ممکنات» و «وحدت عینی وجود»، هرگونه استقلال وجودی را از ممکنات سلب کرده است . یافته ها نشان می دهند که این تفسیر از وجود رابط، ممکنات را صرفاً به عنوان تجلیات وجود حق تعالی تلقی می کند، لذا ضمن اینکه خود را به سنت فلسفی ملاصدر پایبند نگاه می دارد از سوی دیگر، با بهره گیری از مبانی عرفانی و قرآنی، به نتایجی مشابه با نظریه «وحدت وجود» می رسد. این تحقیق با روش تحلیلی-توصیفی و با بررسی آثار اصلی این دو حکیم، به واکاوی نقاط اشتراک و افتراق دیدگاه های ایشان پرداخته و در پایان نشان می دهد که تبیین استاد جوادی آملی از وجود رابط، گرچه با تلفیق برهان و عرفان و قرآن، عمیق تر و دقیق تر شده است لیکن باز هم با چالش های جدیدی مواجه شده است، این چالش ها خود را در هماهنگی با اصولی مانند علیت، اختیار انسان و واقعیت عالم ماده بیشتر نمایان می کنند.