پرستو آقازاده

در عصر دیجیتال، رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی به‌عنوان قدرتمندترین ابزارهای شکل‌دهی به باورها، ارزش‌ها، نگرش‌ها و رفتارهای فردی ـ جمعی ظهور کرده‌اند. این فضاهای مجازی، ضمن تسهیل دسترسی به انبوهی از اطلاعات و دانش، زمینه‌ساز بازتعریف، نقد و حتی تضعیف برخی از مفاهیم فرهنگی ـ ارزشی ازجمله دین‌داری شهروندان شده‌اند. از یک‌سو، شبکه‌های اجتماعی فرصت‌های بی‌سابقه‌ای برای آموزش، تبلیغ و توسعۀ ارتباطات و تعامل اجتماعی فرامکانی ـ فرازمانی فراهم کرده و از سوی دیگر، با گسترش تکثرگرایی فکری، مواجهه با شبهات و ترویج سبک‌های زندگی سکولار و جهانی‌سازی، چالش‌های جدی را پیش روی دین‌داری جامعۀ ایرانی قرار داده‌ است. هدف اصلی تحقیق حاضر، مطالعۀ تأثیر رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی بر میزان دین‌داری در بازۀ زمانی ۱۳۹۱-۱۴۰۱ است. روش تحقیق، فراتحلیل کمی و مرور سیستماتیک 30 مطالعۀ پیمایشی معتبر است که با نرم‌افزار CMA2 و با استفاده از اندازۀ اثر کوهن تحلیل‌شده‌اند. طبق یافته‌ها، استفاده از رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی (290/0-) تأثیری کاهنده و معنادار بر وضعیت دین‌داری شهروندان ایرانی داشته‌ است. تحلیل ابعاد مختلف رسانه نشان می‌دهد که استفاده از رسانه‌های داخلی (249/0+) و رسانه‌های سنتی (165/0+) با افزایش دین‌داری همراه بوده؛ در حالی‌که حضور در فضای مجازی (330/0-)، استفاده از اینترنت (177/0-) و مصرف شبکه‌های ماهواره‌ای (148/0-) رابطۀ معکوس و کاهنده با دین‌داری شهروندان داشته‌اند. حضور در فضای مجازی قوی‌ترین اثر کاهنده و رسانه‌های داخلی قوی‌ترین اثر افزایش‌دهنده بر میزان دین‌داری ایرانیان را دارند. رسانه‌های داخلی و سنتی با تقویت و انتشار محتوای همسو با ارزش‌های بومی و دینی، به دلیل نظارت اجتماعی، پایش و سیاست‌گذاری مرتبط با ساختار فرهنگی ـ هنجاری جامعه، بسترهای ارتقای دین‌داری جامعه را فراهم کرده و طبق نظریه‌های عرفی‌شدن (سکولاریزاسیون) و کاشت، رسانه‌های جهانی و دیجیتال مانند اینترنت، ماهواره و فضای مجازی با ترویج سبک زندگی غیربومی و ارزش‌های ناهمسان با الگوهای زیست‌فرهنگی ایرانیان، در کاهش باورها و نگرش‌های دینی مؤثر بوده و به‌تدریج جهان‌بینی مذهبی جامعه را به سمت جهان‌بینی دنیوی سوق داده است؛ درعین‌حال، رسانه‌های داخلی و سنتی به‌عنوان نیروهای مقاومت فرهنگی ـ هنجاری عمل می‌کنند.

رسانه و شبکه های اجتماعی، با احاطه زندگی و جهان اطراف ما منجر به گذار از الگوهای مرجع سنتی، خویشاوندی، هنجارها و ارزش های محلی به سوی ارزش های مدرن و هنجارهای نوینی شده اند که هویت فرهنگی را دچار تغییرات اساسی کرده است، جامعه ایرانی نیز در روند گذار اجتماعی و جامعه پذیری با ظهور رسانه و مصرف آن، تغییرات هویت فرهنگی را پذیرفته است. هدف اصلی پژوهش حاضر، مطالعه نقش رسانه و شبکه های اجتماعی در تغییرات هویت فرهنگی ایرانیان (مرور تاریخی-تجربی داده های ثانویه) بوده است. روش پژوهش از نوع فراتحلیل کمی و مرور نظام مند با تکیه بر منابع و اسناد علمی منتشرشده از سایت نورمگز، مگ ایران و ایران داک دربازه زمانی 1403-1379 بوده و از جامعه آماری 98 پژوهش، با رعایت مراحل غربالگری و ملاک ورود (پیمایش و کمی بودن، دارا بودن حجم نمونه و ضریب همبستگی پیرسون و اسپیرمن، سطح معنی داری و اعتبار علمی)، 52 سند به روش نمونه گیری غیراحتمالی (تعمدی و دسترس)، انتخاب و وارد نرم افزار CMA2 شده اند. آزمون مورداستفاده d کوهن و f  فیشر بوده است. درنهایت ضریب اندازه اثر (Effect Size) کوهن و فیشر نشان داده است که رسانه و شبکه های اجتماعی در هویت فرهنگی ایرانیان تأثیر معنی داری داشته و 51 درصد (معکوس) از آن را پیش بینی کرده است. همچنین رسانه و شبکه های اجتماعی بر ارزش و هنجارهای خانوادگی (10 درصد)، تعلق به هنجارهای ملی (21 درصد)، تعلق به هنجارهای قومی (13 درصد)، هنجارهای پوشش و عفاف (16 درصد) و باورها و مناسک دینی (27 درصد) اثری معکوس و منفی و بر متغیرهای مصرف متظاهرانه (33 درصد)، هویت خرده فرهنگی (48 درصد) و ارزش های فرهنگی مدرن (19 درصد) تأثیر معنی دار و مستقیم (مثبت) داشته اند.