فائزه شجاعی نیا

معماری همواره جزء هنرهای پویا و فعال در ایران بوده و در طول تاریخ پر فراز و نشیب خود همواره مسیر پیشرفت را پیموده است. هنرمندان ایرانی با استفاده از ذوق و فرهنگ ایرانی به گونه ای سعی در تزئینات آثار معماری داشته اند؛ که با فرهنگ هر دوره تلفیق یافته و سبکی نو را به معماری جهان عرضه نموده اند. در واقع اجرای هر طرح نیازمند عناصر سه گانه جامعه، حامیان طرح و معمار می باشد که بدون هر یک از این عناصر اجرای معماری یک بنا قابل تصور نخواهد بود. پس از حمله مغول به ایران و ویرانی های بسیار، رفته رفته از میان این تخریب ها نظام سیاسی تازه ای با نام حکومت ایلخانی سر برافراشت که به مرور با تلفیق هنر شرقی با هنر ایرانی در تزئینات معماری این دوره سبک خاصی را ایجاد نمودند. بخش مهمی از تزئینات معماری دوره ایلخانی را تزئینات لچکی تشکیل می داد که به ویژه در سردر ورودی بناها و محراب ها مورد استفاده قرار می گرفته است. در این پژوهش سعی بر آن است که به معرفی عناصر تزئینی انواع لچکی در معماری ایلخانی پرداخته و نقش و جایگاه هر یک از این لچکی ها را در سازه های معماری این دوره مشخص و تفاوت های به وجود آمده در میان این لچکی ها در معماری ایلخانی را مشخص نماییم. برطبق جامعه آماری بررسی شده لچکی های بناها در دوره ایلخانی در چهار دسته بندی متفاوت از جمله: جنس، پراکندگی بناها، رنگ و طرح قرار می گیرند. از این میان بناهای آجری، طرح های اسلیمی و رنگ آبی از ویژگی های شاخص لچکی ها در این دوره محسوب می شود.

از مسائل مبتلا به جامعه ی ایران در عصر قاجار پدیده ی کودکان کار بود که به موازات تشدید بحران اقتصادی دامنه ی آن گسترش می یافت. نوشتار حاضر، در پی بررسی مسئله ی کودکان کار در عصر قاجار است؛ با تأکید بر این پرسش که، وضعیت کودکان کار در آن عهد چگونه بود و در چه شرایطی به سر می بردند؟ با عنایت به این که تاریخ کودکی از حلقه های مفقوده ی پژوهش های تاریخی در زبان فارسی بودند، این موضوع با تکیه بر سفرنامه های فرنگیان عهد قاجار بررسی خواهد شد. یافته های پژوهش نشان می دهد که کودکان کار در مشاغل: کار در معدن،پیشه وری، صنایع دستی،خدماتی، کشاورزی، دامداری، هنری، نظامی و تکدی گری به کار اشتغال داشتند و از نظر دستمزد، بهداشت، آموزش و تفریح در شرایط مطلوب به سر نمی بردند. روش پژوهش در این مقاله، تاریخی با رویکرد توصیفی-تحلیلی و روش گردآوری داده ها کتابخانه ای است.

تاریخ کودکان از عرصه های مغفول مطالعات تاریخی در ایران است . هرچند مورخان تاریخ اجتماعی و فرهنگی ایران، به جنبه هایی از زندگی کودکان عهد قاجار، مانند آموزش کودکان پرداخته اند، اما بخش عمده ای از حیات این گروه در حاشیه تاریخ نگاری ایران قرار گرفته و بررسی نشده است. از این رو، مقاله حاضر به بررسی بخشی از حیات کودکان (آموزش آن ها) در عهد قاجار می پردازد. با توجه به قلمرو وسیع موضوع و کمبود داده درباره کودکان در متون تاریخیِ رسمی، عمومی و دودمانیِ عهد قاجار از یک سو و نیز بازتاب جنبه های گوناگون زندگی کودکان در سفرنامه های فرنگیان عصر قاجار از سوی دیگر، موضوع حاضر، با تکیه بر سفرنامه های فرنگیان عهد قاجار بررسی شده است. یافته های پژوهش نشان می دهد که آموزش کودکان، شامل آموزش مکتب خانه ای، آموزش ابتدایی و آموزش متوسطه بوده است و از نظر تعلیم و تربیت و امکانات آموزشی بیشتر کودکان در وضعیت خوبی به سر نمی بردند و آموزش آن ها بسیار ساده و ابتدایی بوده است، اما به تدریج وضعیت بهتری یافت. روش پژوهش در این مقاله، تاریخی با رویکرد توصیفی تحلیلی و روش گردآوری داده ها کتابخانه ای است.

صفویان به عنوان نخستین حکومتی که پس از اسلام، نظامی متمرکز را بنیاد گذاشته و مذهب تشیع را در ایران زمین رسمیت بخشیدند، در شرق و غرب با حکومتهای مهم و متمرکزی همچون هند و عثمانی همسایه و هم مرز و با دولتهای این ممالک در کشاکش و گاه نیز در حالت صلح به سر می بردند. بر این مبنا دانشمندان و سیاستمداران و حتی توده مردم در این سرزمینها در آمد و شد بوده و به تبادلات علمی، فرهنگی و اقتصادی می پرداختند. بر این اساس مقاله پیش رو درصدد است به عنوان یکی از اقشار مهم جامعه عصر صفوی به بررسی علل مهاجرت پزشکان ایرانی به هند و بررسی تاثیر آن بر دانش پزشکی گورکانیان هند بپردازد و در خلال این مساله دریابد؛ مسائلی همچون؛ تعصبات دینی، بحران های سیاسی در دوران صفویان و از طرفی اوضاع اجتماعی، سیاسی، اقتصادی سرزمین هند تا چه حد در این مهاجرتها تاثیر گذار بوده است. از اینرو بر اساس روشی توصیفی- تحلیلی با گردآوری اطلاعات کتابخانه ای و بررسی اسناد و متون سعی گردید به تحلیل داده ها پرداخت و بر این مبنا یافته های پژوهش نیز حاکی از آن است که؛ سخت گیری پادشاهان صفوی و تعصب دینی حاکم بر نظام سیاسی عصر صفوی و از سویی جوّ سیاسی و فرهنگی مساعد در جامعه گورکانی و همچنین تشویق پادشاهان هند از عالمان و دانشمندان ایرانی برای اقامت در هند از دلایل اصلی مهاجرت اطبای عصر صفویه به هندوستان بوده است.