جواد مصلحی

مقدمه و اهداف: خانواده به عنوان سنگ بنای جامعه در دوران معاصر با بحران های عمیق معنایی و کارکردی همچون بی ثباتی عاطفی و تضعیف انسجام روبه روست؛ در این میان «معنویت» به طور فزاینده ای به عنوان یک منبع قدرتمند برای افزایش تاب آوری و بهزیستی خانواده شناخته می شود. با این حال، ادبیات پژوهشی موجود دارای دو شکاف عمده است: پژوهش های کارکردی، معنویت را به مثابه یک «جعبه سیاه» در نظر می گیرد و سازوکارهای تأثیرگذاری آن را کالبدشکافی نمی کنند؛ پژوهش های الگوپرداز نیز اغلب به ارائه فهرستی ایستا از ویژگی ها بسنده کرده و از تبیین تعاملات پویا میان ابعاد معنویت غفلت ورزیده اند. این امر، ضرورت ارائه یک مدل مفهومی جامع، پویا و دارای اصالت نظری را آشکار می سازد. هدف اصلی این پژوهش، پر کردن این شکاف از راه طراحی و تبیین یک الگوی مفهومی یکپارچه و چندبعدی از معنویت در خانواده است که هم ریشه در مبانی وحیانی (قرآن کریم) داشته باشد و هم با زبان علمی و روان شناختی امروز قابل فهم و کاربرد باشد. اهداف فرعی شامل شناسایی مؤلفه ها و ابعاد اصلی الگوی معنویت در خانواده، تبیین چگونگی تعامل این ابعاد با یکدیگر در یک چارچوب سیستمی، و ارائه یک مدل جامع برای فهم، ارزیابی و تقویت معنویت در خانواده است. این الگو در پی پاسخ به این پرسش می باشد که ساختار یک خانواده معنوی چیست و روابط درونی این ساختار چگونه عمل می کند. روش پژوهش: این تحقیق با ماهیت کیفی و رویکرد بنیادی نظری در پارادایم تفسیری اجتهادی سامان یافته است. برای دستیابی به هدف، از روش نوآورانه «تحلیل مضمون استنطاقی اجتهادی» مبتنی بر قرآن کریم استفاده شد. این روش رویکردی ترکیبی و بومی سازی شده است که شالوده اصلی آن، متدولوژی شش مرحله ای تحلیل مضمون (براون و کلارک، 2006) بوده، و نوآوری آن در افزودن یک لایه تفسیری «استنطاقی اجتهادی» در مرحله سوم تحلیل (مفهوم پردازی روان شناختی) است. فرایند گردآوری داده ها با یک راهبرد ترکیبی قیاسی استقرائی برای جستجوی کلیدواژه ای در کل آیات قرآن کریم آغاز شد تا پوشش جامع مفاهیم تضمین شود. سپس با مراجعه مکرر به متن و استفاده از تفسیر آیه به آیه و موضوعی، فرایند تا رسیدن به اشباع مفهومی ادامه یافت. فرایند تحلیل داده ها شامل مراحل شش گانه انس با متن، کدگذاری اولیه، استنطاق و مفهوم پردازی روان شناختی، جستجو و شکل دهی مضامین، بازبینی و تعریف مضامین و درنهایت تدوین گزارش و ترسیم الگو بود. اعتبار و استحکام یافته ها از راه انطباق با معیارهای چهارگانه اعتمادپذیری از سوی لینکلن و گوبا (1985) (اعتبارپذیری، انتقال پذیری، اطمینان پذیری و تأییدپذیری) تضمین شد؛ بدین منظور یافته های اولیه توسط ۳۴ نفر از متخصصان برجسته حوزوی در مطالعات قرآنی و روان شناسی خانواده مورد بازبینی و ارزیابی قرار گرفت. نتایج: تحلیل داده ها با شناسایی و تدوین «الگوی پنج بعدی معماری خانواده معنوی» به انجام رسید؛ این الگو نشان می دهد که معنویت در خانواده، یک سیستم پویا و درهم تنیده می باشد که از پنج بعد اصلی تشکیل شده است: ۱. باورهای معنوی: به مثابه هسته شناختی و انگیزشی سیستم شامل خداباوری، معادباوری و خودآگاهی نسبت به خدا که جهت گیری کلی خانواده را تعیین می کند؛ ۲. فعالیت های معنوی: به عنوان تجلی عملی باورها شامل کنش های آیینی (مانند عبادات جمعی) و ارتباطی (مانند نهادینه سازی ارزش ها) که باورها را به تجربه ای زیسته تبدیل می کند؛ ۳. مسئولیت پذیری معنوی: ساختار عدالت محور روابط شامل تعهدات اخلاقی و وظایف متقابل در قبال یکدیگر؛ ۴. مراقبت های معنوی: ساختار رحمت محور روابط شامل کنش های محبت آمیز، حمایتی و فراتر از وظیفه که به روابط عمق می بخشد؛ ۵. فضای معنوی: برآیند سیستمی و جوّ عاطفی حاکم بر خانواده که از هم افزایی چهار بعد دیگر حاصل می شود و شامل احساس امنیت، آرامش و امید است. یافته کلیدی این پژوهش آن است که این ابعاد در یک «چرخه فضیلت خودتقویت گر» با یکدیگر در تعامل هستند؛ در این چرخه پویا، باورها به کنش ها (فعالیت، مسئولیت و مراقبت) شکل می دهند و این کنش ها در نهایت فضایی را خلق می کنند که خود در یک حلقه بازخوردی مثبت، باورها را تعمیق بخشیده و پایداری و رشد سیستم را تضمین می کند. نتایج تحلیل مسیر نیز برازش خوب این مدل ساختاری را تأیید کرد. بحث و نتیجه گیری: این پژوهش با ارائه یک چارچوب مفهومی منسجم به طراحی «معماری خانواده معنوی» پرداخت. الگوی پنج بعدی ارائه شده، ضمن همخوانی با کلیات پژوهش های پیشین با ایجاد تمایزهای مفهومی دقیق و معرفی ابعاد جدید به تعمیق و توسعه دانش موجود در حوزه معنویت و خانواده کمک می کند. مهم ترین نوآوری مفهومی این پژوهش، فراتر رفتن از ارائه یک فهرست ایستا از ویژگی ها و حرکت به سوی یک مدل سیستمی و پویاست؛ این الگو با تبیین «چرخه فضیلت خودتقویت گر» نشان می دهد که چگونه ابعاد شناختی، رفتاری و ارتباطی معنویت در یک تعامل نظام مند، یکدیگر را تقویت کرده و یک واقعیت ارگانیک و پویا را خلق می کنند. این تبیین سیستمی، «جعبه سیاه» تأثیر معنویت بر خانواده را می گشاید و درک عمیق تری از سازوکارهای درونی پایداری و رشد آن فراهم می آورد. از نظر نوآوری روش شناختی، ارائه روش «تحلیل مضمون استنطاقی اجتهادی» گامی در جهت تولید علوم انسانی اسلامی کارآمد و اصیل است که متن وحیانی را مبنای نظریه پردازی قرار داده، و از روان شناسی به عنوان ابزار فهم و صورت بندی بهره می برد. این الگو می تواند به عنوان یک نقشه تشخیصی در خانواده درمانی، مبنایی برای طراحی بسته های آموزشی پیش از ازدواج و فرزندپروری و راهنمایی برای سیاست گذاری های فرهنگی به کار رود. تقدیر و تشکر: این مقاله برگرفته از رساله دکتری نویسنده است. بدین وسیله از اساتید راهنما و مشاور محترم که در تمامی مراحل این پژوهش از راهنمایی های ارزشمند آنان بهره برده ام، کمال تشکر و قدردانی را دارم؛ همچنین از همه متخصصان و صاحب نظرانی که در فرایند اعتباریابی الگو شرکت کرده و با نظرات دقیق خود به غنای این اثر افزوده اند، صمیمانه سپاسگزاری می شود. در پایان از داوران محترم مجله که با بازخوردهای علمی و دقیق خود موجب ارتقای کیفیت این مقاله شدند، قدردانی می گردد. تعارض منافع: نویسندگان مقاله اعلام می دارند که در انجام این پژوهش و نگارش مقاله حاضر، هیچ گونه تعارض منافعی (اعم از مالی، شخصی یا آکادمیک) که بتواند بر نتایج یا تفسیر یافته ها تأثیر بگذارد، وجود نداشته است.

کاربرد دوگانه و معماگونه واژه فرح در قرآن کریم که گاه مورد امر و گاه مورد نهی قرار گرفته، مسئله اصلی این پژوهش است. این دوگانگی ظاهری و فقدان یک الگوی منسجم فرآیندی، فهم دقیق جایگاه شادی در نظام تربیتی اسلام را دشوار ساخته است. هدف این پژوهش، رمزگشایی از این دوگانگی و ارائه یک الگوی تحولی و روان شناختی برای شادکامی مبتنی بر تحلیل مفهومی فرح است. این تحقیق با بهره گیری از تحلیل هرمنوتیک و ابزارهای معناشناسی ساختاری (شامل روابط همنشینی و جانشینی)، شبکه معنایی فرح را تبیین کرده و سپس یافته ها را با مبانی روان شناسی مثبت گرا تطبیق داده است. یافته ها نشان می دهد قرآن یک الگوی تحولی سه سطحی را ترسیم می کند: سطح اول، فرح انفعالی - دنیاگرایانه؛ شادی ای سطحی و خودمحورانه است که با شادکامی لذت گرا و مفهوم تردمیل لذت انطباق دارد؛ سطح دوم، فرح تأملی - شاکرانه؛ مرحله ای انتقالی است که از طریق فرآیند شناختی شکر، شادی طبیعی را معنادار و متعالی می سازد؛ سطح سوم، فرح کمال گرا - متعالی؛ شادکامی ای عمیق و پایدار است که از منبعی الهی نشئت گرفته و با شادکامی سعادت گرا و شکوفایی استعدادهای انسانی همسو است. این الگو نشان می دهد که قرآن با نقد شادی غفلت زا و جهت دهی به شادی طبیعی، نقش ه راهی دقیق برای عبور از لذت گرایی ناپایدار و صعود به قله فرح متعالی ارائه می کند؛ جایی که بهروزی پایدار و شکوفایی معنوی محقق می شود.

هدف این پژوهش، بررسی نقش همانندی/ تضاد ویژگی شخصیتی درون گرایی/ برون گرایی و پایبندی مذهبی زوجین در پیش بینی رضایت زناشویی بود. این پژوهش از نوع پژوهش های همبستگی می باشد و به روش پس رویدادی انجام شده است. بدین منظور، 232 نفر (116 زوج) از دانشجویان دانشگاه بجنورد و دانش پژوهان مؤسسه امام خمینی ره که حداقل یک سال از زندگی مشترک آنها گذشته بود، با استفاده از پرسش نامه های «شخصیت نئو» کاستا و مک کری، «پایبندی مذهبی» جان بزرگی و «رضایت زناشویی اسلامی» جدیری مورد بررسی قرار گرفتند. داده ها به کمک شاخص های مرکزی، شاخص های پراکندگی، ضریب همبستگی پیرسون، آزمون T، آزمون F، آزمون LSD و تحلیل واریانس مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت. تحلیل داده ها نشان می دهد که ویژگی شخصیتی درون گرایی/ برون گرایی تأثیر خاص و معناداری بر سطح رضامندی زناشویی ندارد. همچنین میان همانندی/ تضاد این ویژگی شخصیتی با رضامندی زناشویی نیز رابطه ای پیدا نشد. بنابراین، ترکیب مطلوبی از زوجین را برای پیش بینی بیشترین سطح رضامندی زناشویی نمی توان ارائه داد. نتیجه دیگر اینکه در زوجینی که از نظر درون گرایی/ برون گرایی با یکدیگر متفاوت بودند، پایبندی آنان به مذهب نیز متفاوت می شد. همچنین افراد درون گرا و برون گرا در میزان پایبندی مذهبی متفاوت اند، اما میان پایبندی مذهبی زوجین با رضامندی زناشویی آنها رابطه معنادار مثبت وجود دارد.

این پژوهش، با هدف بررسی نقش پیوند والدینی و عزت نفس در پیش بینی سبک های هویت دینی نوجوانان انجام شد. طرح پژوهش، توصیفی و از نوع همبستگی بود. بدین منظور، 338 نفر از جامعه آماری دانش آموزان دبیرستانی شهر قم در سال تحصیلی 1396-1395 به روش نمونه گیری تصادفی خوشه ای انتخاب و به پرسش نامه های پیوند والدینی (PBI)، عزت نفس روزنبرگ ((RSES و هویت دینی کراسکیان (ARIQ) پاسخ دادند. در تحلیل داده ها، از آزمون همبستگی و تحلیل رگرسیون گام به گام استفاده شد. یافته ها نشان داد که بین عزت نفس و دو مؤلفه واکنش پذیری و گریز عاطفی پیوند والدینی با هویت دینی موفق و هویت دینی کلیشه ای ارتباط مثبت و معنادار و با هویت دینی منع شده، هویت دینی آشفته و هویت دینی دیررس ارتباط منفی و معناداری وجود دارد. نتایج تحلیل رگرسیون چندگانه گام به گام نشان داد که عزت نفس، واکنش پذیری عاطفی و جایگاه من به خوبی هویت دینی موفق را پیش بینی می کنند. مؤلفه های گریز عاطفی، جایگاه من و عزت نفس نیز مهم ترین پیش بینی کننده های سبک هویت دینی منع شده می باشند. همچنین، عزت نفس و گریز عاطفی به صورت منفی و معناداری، سبک هویت دینی دیررس را تبیین می کنند. این یافته ها نقش مهم پیوند والدین و فرزندان و همچنین ویژگی شخصیتی عزت نفس را در شکل گیری سبک هویت دینی نوجوانان نشان می دهد.

هدف این پژوهش ارائه رویکردی مبتنی بر آموزه های اسلامی برای بررسی و مطالعه سلامت معنوی است؛ به گونه ای که زمینه نظریه الگوی سلامت معنوی برمبنای اندیشه اسلامی فراهم شود. روش تحقیق توصیفی تحلیلی است که ابتدا به شناسایی مفاهیم اساسی مرتبط با سلامت معنوی پرداخته، سپس ارتباط این مفاهیم با یکدیگر در چهارچوبی منطقی بررسی شده است و در ادامه به ابعاد سلامت در قالب چند مدل اشاره شده است. همچنین، به ابزارهای سنجش سلامت معنوی و رویکردهای اساسی سلامت معنوی اشاره شده و دیدگاه اسلام درباره سلامت معنوی براساس مبانی معرفت شناختی، هستی شناختی، الهیاتی، انسان شناختی و ارزش شناختی بیان شده است و تعریفی از سلامت معنوی براساس این دیدگاه و نیز ویژگی های آن ارائه شده است. بنابر مبانی یادشده در دیدگاه اسلام، به الگویی دست پیدا کردیم که می تواند برای ساخت سازه ای در راستای سنجش سلامت معنوی فردی و اجتماعی، به ویژه در جامعه اسلامی، در جهت ارتقای سلامت معنوی به کار گرفته شود. بدین منظور می توان مؤلفه های این سازه را براساس بینش ها، گرایش ها و رفتارهای فرد در ساحت های چهارگانه الهی، فردی، اجتماعی و طبیعی طراحی کرد.

رضایت از زندگی تأثیر بسزایی در افزایش بهزیستی روانی و پیشگیری از آسیب های روانی دارد. هدف این پژوهش بررسی نقش عوامل شخصیتی و جنسیت در رابطه بین جهت گیری دینی و رضایت از زندگی بود. جامعه آماری این پژوهش دانشجویان و طلاب ساکن شهر قم بود. بدین منظور 794 نفر از دانشجویان و طلاب به صورت نمونه گیری در دسترس انتخاب شدند و پرسش نامه های رضایت از زندگی (دینر، 1985)، جهت گیری دینی (هیل، 1999) و شخصیت (گلدبرگ، 1999) را تکمیل کردند. در تحلیل داده ها از روش همبستگی مرتبه صفر، همبستگی مرتبه یک (تفکیکی)، Z فیشر، رگرسیون چندگانه و تحلیل واریانس یک راهه استفاده شد. یافته های پژوهش نشان داد که جنسیت و عوامل شخصیتی رابطه جهت گیری درونی و رضایت از زندگی را تعدیل می کند. در طلاب، رضایت از زندگی با جهت گیری دینی کل و زیرمقیاس های جهت گیری دینی بیرونی اجتماعی و فردی رابطه مثبت و معنادار دارد، درحالی که در دانشجویان و همچنین طلاب دانشجو، فقط جهت گیری دینی بیرونی اجتماعی با رضایت از زندگی رابطه مثبت و معنادار دارد.

با توجه به اینکه نظام حقوقی ایران منبعث از احکام فقهی است، مبانی حمایت از حریم خصوصی را می توان در فقه اسلام جست و جو کرد. حق برحریم خصوصی در نظام اسلامی با مبانی مستحکمی از جمله لزوم رعایت کرامت انسانی و جلوگیری از عادی شدن و شیوع بدی ها و قواعدی از جمله قاعده احترام مال مردم، قاعده تسلیط، اصاله الصحه و اصاله الاباحه مورد حمایت قرار گرفته است تا فضای لازم جهت رشد و شکوفایی استعدادهای افراد را فراهم سازد. در کشور مدعی سردمداری حقوق بشر؛ یعنی ایالات متحده آمریکا نیز اگرچه این حق با مبانی ای از جمله حقوق بشر، لیبرالیسم، ارزش های اخلاقی و محدود کردن مداخلات دولت، مورد حمایت قرار گرفته است اما این مبانی تقریباً به فراموشی سپرده شده و حادثه یازدهم سپتامبر سال 2001 زمینه ای شد که سردمداران این کشور با تصویب برخی قوانین و به بهانه تقویت امنیت پایدار در برابر تروریسم، موارد جواز نقض حریم خصوصی افراد را به طور غیرقابل قبولی توسعه دهند.

پژوهش حاضر با هدف بررسی نقش پایبندی مذهبی زوجین به عنوان یکی از عوامل مؤثر در رضامندی زناشویی انجام شده است. این پژوهش از نوع پژوهش های همبستگی می باشد و به روش پس رویدادی انجام شده است. بدین منظور، 116 زوج از دانشجویان دانشگاه بجنورد و دانش پژوهان مؤسسه امام خمینی(ره)، که حداقل یکسال از زندگی مشترک آنها گذشته بود، با استفاده از پرسش نامه های رضایت زناشویی اسلامی و پایبندی مذهبی مورد بررسی قرار گرفتند. تحلیل داده ها نشان می دهد که زوجین هر دو پایبند به مذهب، نسبت به زوجینی که فقط یکی از آنها پایبند به مذهب بود، از رضامندی زناشویی بیشتری برخوردار بودند و آنها نیز از زوجین هر دو ناپایبند به مذهب بیشتر از زندگی زناشویی خود رضایت داشتند. بنابراین، می توان گفت: پایبندی به مذهب از عواملی است که در رضامندی زناشویی نقشی معنادار دارد.