محبوبه سادات ملکی

کاربرد دوگانه و معماگونه واژه فرح در قرآن کریم که گاه مورد امر و گاه مورد نهی قرار گرفته، مسئله اصلی این پژوهش است. این دوگانگی ظاهری و فقدان یک الگوی منسجم فرآیندی، فهم دقیق جایگاه شادی در نظام تربیتی اسلام را دشوار ساخته است. هدف این پژوهش، رمزگشایی از این دوگانگی و ارائه یک الگوی تحولی و روان شناختی برای شادکامی مبتنی بر تحلیل مفهومی فرح است. این تحقیق با بهره گیری از تحلیل هرمنوتیک و ابزارهای معناشناسی ساختاری (شامل روابط همنشینی و جانشینی)، شبکه معنایی فرح را تبیین کرده و سپس یافته ها را با مبانی روان شناسی مثبت گرا تطبیق داده است. یافته ها نشان می دهد قرآن یک الگوی تحولی سه سطحی را ترسیم می کند: سطح اول، فرح انفعالی - دنیاگرایانه؛ شادی ای سطحی و خودمحورانه است که با شادکامی لذت گرا و مفهوم تردمیل لذت انطباق دارد؛ سطح دوم، فرح تأملی - شاکرانه؛ مرحله ای انتقالی است که از طریق فرآیند شناختی شکر، شادی طبیعی را معنادار و متعالی می سازد؛ سطح سوم، فرح کمال گرا - متعالی؛ شادکامی ای عمیق و پایدار است که از منبعی الهی نشئت گرفته و با شادکامی سعادت گرا و شکوفایی استعدادهای انسانی همسو است. این الگو نشان می دهد که قرآن با نقد شادی غفلت زا و جهت دهی به شادی طبیعی، نقش ه راهی دقیق برای عبور از لذت گرایی ناپایدار و صعود به قله فرح متعالی ارائه می کند؛ جایی که بهروزی پایدار و شکوفایی معنوی محقق می شود.