ابتسام رضوی دینانی

این مقاله  با استفاده از روش تحلیل گفتمان انتقادی، به بررسی تقابل میان دو رویکرد «ضدیت و تساهل» در پیام های دینی دو شخصیت مذهبی مشهور ایرانی، علیرضا پناهیان و حسن آقامیری در شبکه اجتماعی اینستاگرام می پردازد. مبنای نظری تحقیق، نظریه بازار پیام دینی است که براساس آن، در عرصه دین هم مانند دیگر عرصه ها، یک بازار عرضه و تقاضا وجود دارد. عرضه کنندگان برای کسب سهم بیشتر از این بازار رقابتیِ مخاطبان، راهبردهایی اتخاذ می کنند تا بتوانند پیام خود را از رقبا متمایز سازند. یکی از این راهبردها تأکید بر ضدیت یا تساهل گرایی در پیام است تا بیشتر موردپسند مخاطبان هدف قرار گیرد. حال پرسش این است که شکل گیری بازار رقابتی پیام دینی در این شبکه اجتماعی، به تقویت کدام یک از دو رویکرد ضدیت یا تساهل منجر شده است. یافته های این پژوهش نشان می دهد در این بازار رقابتی، هر دو رویکرد ضدیت و تساهل طرفدارانی دارند، اما گفتمان تساهل گرای آقامیری با 41 درصد فراگیری به مراتب مخاطب بیشتری جذب کرده است. بنابراین به نظر می رسد در این مورد خاص، بازار رقابتی پیام دینی در اینستاگرام بیشتر به تقویت رویکرد تساهل گرایی منجر شده است. این پژوهش می تواند به درک بهتر تأثیر بازار رقابتی پیام های دینی بر شکل گیری گفتمان های متفاوت دینی در ایران کمک کند.

اخبار جعلی به بیان ساده، اخباری است که برای گمراه‌کردن یا فریب‌دادن مخاطب، از روی عمد و با اهداف مختلف ساخته می‌شود. هدف اصلی پژوهش حاضر، شناخت نقش سواد رسانه‌ای در باورپذیری اخبار جعلی در اینستاگرام است. بدین‌منظور از روش نظریۀ زمینه‌ای برای پاسخ‌گویی به سؤال اصلی تحقیق استفاده شده است. روش گردآوری داده‌ها، روش مصاحبه است و با ۱۳ نفر از کارشناسان و خبرگان حوزۀ رسانه، مصاحبۀ نیمه‌ساختاریافته انجام شده است. کدگذاری داده‌ها تا مرحلۀ رسیدن به یک الگوی نظری در زمینۀ عوامل مؤثر بر باورپذیری اخبار جعلی در بین کاربران شبکه‌های اجتماعی ادامه پیدا کرد. بر اساس یافته‌های پژوهش، عوامل مؤثر بر باورپذیری اخبار جعلی شامل عوامل علی، زمینه‌ای و مداخله‌گر است. پیامدهای شیوع اخبار جعلی و راه‌های مقابله با آن نیز در نتایج پژوهش تبیین شده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که پایین‌بودن سواد رسانه‌ای از عوامل علی مؤثر بر باورپذیری اخبار جعلی است و افزایش سواد رسانه‌ای از راه‌های مقابله با باورپذیری اخبار جعلی است.

: موضوع اصلی این پژوهش، مقایسه میزان شیوع نوموفوبیا بین افراد متعلق به ترکیب نسلی ایکس و وای با افراد متعلق به ترکیب نسلی زد و آلفا در میان دانشجویان، کارمندان، و اساتید دانشگاه علم و فرهنگ در نیمسال دوم سال تحصیلی 04-1403 و شناسایی دلایل آن است. برای این منظور از ترکیب نظری چهار بعد نوموفوبیا و نظریه وابستگی استفاده شده است. حجم جامعه آماری 7600 نفر بود که براساس جدول مورگان 384 نفر، به عنوان جمعیت نمونه به صورت تصادفی انتخاب شدند. ابزار مورد استفاده در این پژوهش، پرسشنامه اعتباریابی شده نوموفوبیای ییلدریم و کوریا (2015) است. داده ها با استفاده از نرم افزار SPSS تحلیل شدند. یافته ها نشان می دهند که ترکیب نسلی آلفا و زد نسبت به ترکیب نسلی ایکس و وای وابستگی بیشتری به گوشی هوشمند دارند. همچنین در بررسی مؤلفه های نوموفوبیا مشخص شد که «عدم دسترسی به اطلاعات» در میان سایر مؤلفه ها بالاترین میانگین (86/21) را دارد اما مؤلفه «از دست دادن ارتباط» با مقدار 048/0 نقش اصلی را در تفاوت بین نسلی مؤلفه های نوموفوبیا داشت.

هدف : این پژوهش ضمن شناخت دیدگاه کاربران شبکه های اجتماعی در خصوص باورپذیری اخبار جعلی، با هدف شناسایی و تحلیل عوامل مؤثر بر پذیرش و واکنش کاربران به اخبار جعلی در فضای رسانه های اجتماعی انجام شد. روش پژوهش : این پژوهش، کمّی و از نوع پیمایشی است که به روش نمونه گیری در دسترس انجام شد. برای جمع آوری داده های پژوهش، از پرسشنامه محقق ساخته استفاده شد که به طور آنلاین بین جمعیت نمونه که از کاربران شبکه های اجتماعی بودند توزیع شد. یافته ها : کاربران به طور گسترده به راه های مقابله با اخبار جعلی به عنوان راهکارهایی مؤثر در افزایش دقت و صحت اطلاعات اعتقاد داشتند. به علاوه، بیش از 60 درصد پاسخگویان حوزه علوم ارتباطات و رسانه در این پژوهش موافق و کاملا موافق بودند که پیشرفت هوش مصنوعی و گرافیک رایانه ای در خلق چهره های متفاوت از هر شخصیتی، تشخیص ویدئوهای جعلی را مشکل کرده است. پاسخگویان بیشترین اجماع نظر را در خصوص عواملی همچون «عدم شفافیت رسانه های رسمی» و «بی اعتمادی اجتماعی» داشتند. نتیجه گیری : یافته های این پژوهش نشان می دهد که اخبار جعلی تأثیرات گسترده ای بر جوامع دارد و می تواند موجب افزایش بی اعتمادی عمومی، تضعیف نهادهای دموکراتیک، کاهش مشارکت اجتماعی، دوقطبی شدن جامعه و گسترش ناآرامی های اجتماعی شود. از بین رفتن اعتماد به منابع خبری سنتی، استفاده از اخبار جعلی برای دستکاری افکار عمومی و افزایش قطب بندی  سیاسی و اجتماعی، از جمله مهم ترین چالش هایی هستند که در این پژوهش شناسایی شدند. علاوه بر این، انتشار اطلاعات نادرست نه تنها باعث گمراهی کاربران شبکه های اجتماعی می شود، بلکه می تواند امنیت روانی و اجتماعی جامعه را نیز به خطر بیندازد. در سطح فردی نیز ارتقای سواد رسانه ای و اطلاعاتی ضروری است.

این پژوهش به بررسی شناسایی عوامل مؤثر بر باورپذیری اخبار جعلی در میان کاربران شبکه های اجتماعی می پردازد. اخبار جعلی به بیان ساده اخباری است که برای گمراه کردن یا فریب دادن مخاطب به عمد ساخته می شود. پژوهش حاضر به روش ترکیبی (کیفی-کمی) و از نوع اکتشافی انجام شده است. جامعه هدف در این پژوهش شامل صاحب نظران حوزه رسانه و علوم ارتباطات اجتماعی است و از مصاحبه نیمه ساخت دار با این صاحب نظران برای جمع آوری اطلاعات استفاده شده است. در بخش کیفی، ۱۳ مصاحبه تا رسیدن به اشباع نظری انجام شد. در بخش کمّی، جامعه آماری شامل کاربران فعالان شبکه های اجتماعی، صاحبان و مدیران سایت ها و وبلاگ ها بود. از پرسشنامه برای جمع آوری اطلاعات از این جامعه استفاده شده است. از ۴۲۵ پرسشنامه توزیع شده، ۳۹۳ پرسشنامه جمع آوری و تحلیل شده است. یافته های پژوهش نشان داد که در این پژوهش عوامل زمینه ای شناسایی شده که در باورپذیری اخبار جعلی تأثیر دارند شامل زمینه و بافت فرهنگی، اجتماعی و سیاسی و اقتصادی جامعه، عدم اعتماد به رسانه های جریان اصلی و انتشار بیشتر اطلاعات در شبکه های اجتماعی هستند. نتایج پژوهش نشان داد که، راهبردهای مقابله با اخبار جعلی شامل افزایش سواد رسانه ای، شفافیت و اطلاع رسانی درست، حرکت رسانه ها به سمت حرفه ای گرایی، اطلاع رسانی رسانه های جریان اصلی، اعمال قوانین برای نظارت بر عملکرد پلتفرم ها و دسترسی مخاطبان هدف به سامانه های صحت سنجی (Fact- checking) هستند.

امروزه به واسطه ی نفوذ گسترده ی رسانه های نوین و ویژگیهای منحصربه فرد آن ها، شاهد عرصه های نوظهور در حوزه های مختلف علمی هستیم. تاثیر عمیق رسانه هایی چون شبکه های اجتماعی از یک سو و اهمیت دین به عنوان یکی از مهم ترین پدیده های مورد مطالعه در جوامع بشری در طول تاریخ از سوی دیگر، ضرورت مطالعه ی تاثیرات رسانه بر دین و اهمیت کشف گفتمان های موجود در این حوزه را بیش از پیش روشن می-کند. ازین رو در این مقاله تاثیر شبکه های اجتماعی (به طور خاص اینستاگرام به عنوان یکی از رسانه های محبوب و پرطرفدار) بر روی پیام های دینی دو روحانی پرنفوذ (علیرضا پناهیان و حسن آقامیری) بررسی می شود. داده های تحقیق از پست های صفحه های اینستاگرام دونفر در بازه ی زمانی 6ماهه ی سال 1400و1401 جمع آوری شده است. در این مقاله با بررسی نظریات در حوزه گفتمان های دینی (مانند گفتمان های غرب-گرایی، ملی گرایی و اسلام گرایی، گفتمان های تجددگرایی، شریعت گرایی و تمدن گرایی و گفتمان های روشنفکری و روشنفکری دینی، سنت اسلامی و نوبنیادگرایی)، جمع بندی آن به صورت دوگانه های گفتمانی در حوزه دین به عنوان مبانی نظری آورده شده است. نتایج حاصل از تحلیل گفتمان در مرحله نهایی نشان می دهد که گفتمان غالب در پیام های دینی علیرضا پناهیان، بر محور «آرمان گرایی و تمدن گرایی اسلامی» شکل گرفته است. این یافته با تئوری تمدن گرایی در بخش مبانی نظری همخوانی دارد. از سوی دیگر، گفتمان حاکم بر پیام های دینی حسن آقامیری از محور «تساهل و انتقاد از حاکمیت رسمی دینی» می گذرد که منطبق بر نظریه روشنفکری دینی است.

مطالعه استوارت هال در مورد فرهنگ، نمایش، ایدئولوژی و برتری، هالیوود را به عنوان یک موسسه فرهنگی قلمداد مینماید که اطلاعات مربوط به ارزشها و هنجارهای جامعه آمریکا را درونسازی و سپس برونسازی مینماید. مباحثات کنونی در مورد تنوع و تفاوت در هالیوود گویای تعارضهای اجتماعی وسیعتر هستند. در مطالعه تجربی حاضر در بین سالهای 2015-2014 ، اخبار مربوط به هالیوود با محوریت موضوع زیر مورد بررسی قرار گرفتند: فقدان تنوع در محصولات سینمایی/تلویزیونی و در عین حال گرایش روز افزون تلویزیون به سمت تنوع )عدم حضور اقلیتهای قومی و نژادی در برنامههای سینمایی و تلویزیونی و در عین حال گرایش روز افزون به نمایش این افراد در صفحه نمایش(. به این ترتیب سه چارچوب استدلالی زیر مشخص شدند: استثناگرایی هالیوود، ضرورت اقتصادی و نژاد پرستی و جنسیت گرایی نهادی. در نهایت با استناد به سریال East los High ساخته Hulu تحول دیجیتالی در تلویزیون و مدلهای نوآورانه در تولید و عرضه مورد بررسی قرار گرفت.