مطالب

زمینه/ هدف : مقاله با خوانش کتاب الذخائر والتُحف ابن زبیر، به شناسایی و دسته بندی موضوعیِ وام واژگان فارسی در این اثر پرداخته است. روش/ رویکرد : نوشتار بر آن است تا به شیوه توصیفی از رهگذر خوانش و بررسی اثر پیش گفته، به شناسایی، تحلیل و دسته بندی موضوعیِ واژگان پارسیِ کتاب بپردازد و به این سه پرسش، پاسخ دهد: در کتاب الذخائر والتحف ، واژگان معرّبِ پارسی تبار چه تعداد است؟ واژگان موجود به کدام حوزه های معنایی تعلق دارند؟ معنای وام واژگان تا چه اندازه در لغت نامه ها دقیق ضبط شده است؟ یافته ها/ نتایج : از میان 110 واژه فارسی تبارِ شناسایی شده در کتاب، چهار واژه در متون کهنِ فارسی و عربی غایب است و معنای برخی واژگان هم ناقص ضبط شده است. بیشتر معربات فارسیِ این کتاب، مرتبط با زندگی روزمره شهری است. 

در کتاب الملاحم و الفتن سید بن طاووس گزاره ای ذکر شده است که در آن کعب الاحبار را از اصحاب برگزیده امیرالمؤمنین(ع) معرفی کرده است. با تتبع در مصادر روشن می شود که نظیر این گزارش در هیچ یک از مصادر متقدم فریقین یافت نمی شود؛ ازاین رو این روایت، در ردیف شذوذ اخبار (گزارش های نادر و غیرمتعارف) جای می گیرد. با بیان این مسئله، می توان دو سؤال را تدقیق کرد: الف) چرا سید بن طاووس، کعب الاحبار را در شمار خواص یاران امیرالمؤمنین(ع) آورده است؟ ب) چه شواهد و دلایلی وجود دارد که ناقضِ گزارش سید بن طاووس مبنی بر اینکه کعب الاحبار در ردیف یاران برگزیده امام علی(ع) است؟ پژوهش حاضر بر این فرضیه مبتنی است که سید بن طاووس در حُسن ظن و تسامح مذهبی به کعب الاحبار افراط کرده است. این نوشتار می کوشد در مطالعه ای تاریخی با روش توصیفی تحلیلی، اعتبار روایت الملاحم و الفتن سید بن طاووس را درباره معرفی کعب الاحبار در ردیف خواص اصحاب امیرالمؤمنین(ع) ارزیابی و نقد کند. نتایج این پژوهش تاریخی نشان می دهد سید بن طاووس درباره تشیع کعب الاحبار دچار خطای تاریخی شده است. جهت گیری گزارش سید بن طاووس درباره کعب الاحبار بیش از آنکه بر واقعیتی عینی در بستر تاریخ اسلام منطبق باشد با تصوری که خوشایند ذهن سید بن طاووس از کعب الاحبار بوده است، همسوست؛ در نتیجه گزارش سید بن طاووس، بدون اتقان و اعتبار تاریخی کافی، محل تردید و مردود است.

ابوطالب بن عبدالمطلب(ع)، عموی پیامبر اسلام(ص)، از شخصیت های محوری صدر اسلام و بزرگ ترین حامی اجتماعی، سیاسی و امنیتی پیامبر(ص) در مکه بود. با وجود نقش تعیین کننده او در حفاظت از جان پیامبر(ص) و پشتیبانی از دعوت اسلامی، از سده های نخستین، دیدگاهی در برخی از منابع اسلامی پدید آمد که ایمان ابوطالب(ع) را انکار کرده و او را مشرک معرفی نمود. مسئله اصلی این پژوهش، تحلیل علل، زمینه ها و گونه های شکل گیری و تداوم این انگاره در تاریخ اسلام و بررسی این پرسش بنیادین است که آیا این رویکرد صرفاً اختلافی روایی و اعتقادی بوده یا ریشه هایی سیاسی، اجتماعی و فرقه ای داشته است؟ این پژوهش با روش «برهان اِنّی» و رویکرد توصیفی- تحلیلی انجام شده و داده های آن از منابع حدیثی، تفسیری، تاریخی، ادبی و کلامی شیعه و اهل سنّت گردآوری و با نقد سندی، تحلیل محتوایی و مقایسه تاریخی بررسی شده است. یافته ها نشان می دهد که دشمنی با ابوطالب(ع) و نسبت شرک به او، بیش از آنکه مبتنی بر شواهد معتبر تاریخی باشد، حاصل منازعات قدرت، دشمنی مشرکان، یهود، منافقان و خوارج، رقابت های قبیله ای و ستیز سیاسی با امام علی(ع) و اهل بیت(ع) بوده است. جعل روایات ذمّ، تحریف شأن نزول آیات، ترویج اسرائیلیات و حذف شواهد ادبی دال بر ایمان ابوطالب(ع)، از عوامل اصلی شکل گیری و تداوم این باور در میراث حدیثی، تفسیری و تاریخی به شمار می رود.

برپایه ماده دوازدهم قرارداد دارسی، کارگران شاغل در شرکت نفت انگلیس و ایران باید تبعه ایران می بودند. به تدریج طی سال های بعداز جنگ جهانی اول برپایه همین ماده از قرارداد، شرکت نفت انگلیس و ایران به بزرگ ترین کارفرمای اقتصاد ایران تبدیل شد. کارگران این شرکت عموماً از نواحی ایلی و مناطقی بودند که در آن روابط ارباب-رعیتی حاکم بود. آن ها باید خود را با شرایط کار در محیط صنعتی مدرن وفق می دادند. نبود قوانین و مقرراتی که از آن ها دربرابر حوادث ناشی از کار محافظت کند، شدت و کثرت این نوع از حوادث را افزایش داده بود. بااین حال، به تدریج طی دهه 1300ش در قالب سازوکار صندوق های احتیاط مقرراتی در این زمینه وضع شد. هدف : یافتن زمینه های تشکیل صندوق های احتیاط در شرکت نفت انگلیس و ایران. روش/رویکرد : روش پژوهش حاضر تاریخی است و برای جمع آوری اطلاعات از اسناد آرشیویِ شرکت نفت انگلیس و ایران استفاده شده است. برای تحلیل مسئله پژوهش نیز از رویکرد بسیج طبقاتی در تبیین سیاست گذاری های اجتماعی استفاده شده است. یافته ها و نتایج : درخواست کارگران برای تأمین خدمات درمانی و اجتماعی از شرکت نفت به عنوان کارفرما ازیک سو و فراهم شدن امکان همراهی نسبی دیوان سالاری دولت ایران با اعتراضات کارگران باتوجه به فضای بین دو جنگ جهانی و منتظم ترشدن امور دولت ایران در دهه 1300 ازسوی دیگر، زمینه را برای تدوین و تصویب چنین مقرراتی مهیا کرد. تدوین و تصویب نظام نامه استخدام کارکنان شرکت نفت ایران و انگلیس در سال های ابتدایی دهه 1300ش نتیجه چنین شرایط و درخواست هایی بود. بااین حال شرکت نفت با تصویب نظام نامه ای تبعیض آمیز، خواسته کارگران ایرانی را به خدماتی حداقلی در قالب نوعی صندوق احتیاط محدود کرد که بسیاری از خواسته های کارگران را برآورده نمی کرد.

هدف: نظر به اینکه تاریخ شفاهی به عنوان یکی از شاخه های علم تاریخ، امروزه در سازمان ها ازجمله سازمان فراجا جایگاه مشخصی یافته است، این مقاله به دنبال آن است که از منظری آسیب شناسانه مهم ترین آسیب های تاریخ شفاهی دفاع مقدس در سازمان فراجا را بررسی و تحلیل کند. روش : مقاله حاضر با روش تحلیل محتوای آثار انتخاب شده به بررسی و احصای مهم ترین آسیب های این آثار برآمده است. هم چنین قسمت دیگری از داده ها حاصل تجارب زیسته سازمانی و بررسی میدانی موضوع است.   یافته ها: برهه زمانی دفاع مقدس در سازمان نیروی انتظامی، مقطع بسیار مهمی بود که مدیران، فرماندهان و کارکنان این سازمان در جبهه های جنگ و یا در داخل کشور در حوزه امنیت و انتظام به خدمت مشغول بودند. از این نظر تدوین خاطرات آن ها در قالب های گوناگون برای امروز و آینده سازمان بسی مهم است. با بررسی شواهد و مستندات، دستاوردهای پژوهش نشان می دهد که ازنظر ساختاری، روشی و محتوایی و عوامل انسانی دخیل در تدوین تاریخ شفاهیِ دفاع مقدس، آسیب هایی وجود دارد. نتایج: باوجود ارزشمندبودن آثار منتشرشده، به علت نبود مورخ سازمانی برای تاریخ شفاهی و رعایت نشدن سازوکارهای فنی، عموماً آثاری تولید شده است که از استانداردهای پذیرفته شده در تاریخ شفاهی فاصله دارد. عموم آثاری تولید شده به نخبه گرایی و تاریخ مذکر میل زیادی دارد. ملاحظات سازمانی و ارائه روایت رسمی از رویدادها و تلاش برای الگوسازی از افراد، تاحدودی بین روایت و واقعیت فاصله ایجاد کرده است.

درپیِ تحولات نوگرایانه در روسیه از زمان حکومت پتر کبیر (1682م-1725م)، نگاه این دولت به ایران تغییر کرد و ماهیت استعماری پیدا کرد. روس ها پس ازآن، نگاهی ویژه به ایالات شمالی ایران داشتند و تلاش می کردند در این مناطق نفوذ کنند. دراین میان ایالت استرآباد، جایگاهی ویژه برای دولت روسیه پیدا کرد؛ زیرا راه رسیدن آن ها به مناطق شرقی ایران و نزدیک شدن به هندوستان را تسهیل می کرد. روس ها تلاش زیادی کردند که در زمینه های مختلف به ویژه بُعد اقتصادی، بر منطقه استرآباد تسلط یابند. از سال 1293ق/1876م امتیاز ماهی گیری در سواحل ایرانی دریای مازندران و رودخانه هایی که به آن وارد می شد ازجمله سواحل استرآباد به تاجری روسی به نام لیانازوف واگذار شد. این امتیاز در سال های بعد نیز تمدید شد و پس از مرگ لیانازوف به فرزندانش واگذار شد و تا وقوع انقلاب اکتبر 1917م در دست این خانواده باقی ماند. اینکه، خاندان لیانازوف چه اقداماتی در منطقه استرآباد انجام دادند؟ و فعالیت های آن ها چه تأثیری در این منطقه به جای گذاشت؟ پرسش های اصلی پژوهش حاضر است. هدف : بررسی عملکرد شرکت تجاری لیانازوف در ایالت استرآباد. روش : در این پژوهش به روش توصیفی–تحلیلی و با استفاده از اسناد منتشرنشده وزارت امور خارجه، به پرسش ها پاسخ داده شده است. یافته ها و نتیجه : خاندان لیانازوف اگرچه به ساخت تأسیسات ماهی گیری و بناهایی همچون انبار، حمام، پل، و بیمارستان در منطقه استرآباد اقدام کردند، ولی سلطه آن ها بر فعالیت ماهی گیری و شیلات، دست تعدّی آن ها بر ساکنان محلی به ویژه ترکمن ها را باز گذاشت. این مسئله، برخورد با لیانازوف ها را اجتناب ناپذیر می کرد.

در ایام و ادوار پیشامدرن، به موازات تحولات سیاسی فراگیر، شهرهای جهان اسلام، حتی شهرهای مرکزِ تمدن نیز در معرض تغییرات مهم قرار می گرفتند تا جایی که اغلب جایگاه این شهرها در جغرافیای سیاسی، اجتماعی و فرهنگی تمدنی در جهان اسلام و یا در میان مناطق هم جوار تغییر می یافت. این مهم درباره شهر قاهره، مهم ترین شهر اسلامی شمال آفریقا نیز صدق می کند. مقاله حاضر می کوشد با بهره گیری از روش شهرپژوهی تاریخی، تحولات تاریخی مهم مؤثر در وِجهه، کالبد و هویت رخ داده در شهر قاهره در دوره ممالیک (648-923ق ) و متأثر از حاکمان مملوک بحری و برجی را بررسی نماید.  یافته های این پژوهش نشان می دهد با ظهور دولت ممالیک، قاهره مرحله متفاوتی از تاریخ شهری خود را آغاز کرد که طی آن این شهر، مرکزیت فرهنگی و مذهبی خود در جهان اسلام را تثبیت کرد و ارتقا داد.  در شرایطی که قلعه الجبل مرکز اداری و سیاسی قاهره مملوکی به شمار می رفت، این شهر از منظر فیزیکی و محیطی توسعه یافت و مناطق مختلف جدا از هم آن به هم پیوستند. شکوفایی مناطقی مانند بولاق و الحاق آن به قاهره مملوکی و وجود منازل اشرافی پرشمار، بازارها و حمام ها، مهمان خانه ها، خان ها و حجره های تجاری متعدد در آن، موجب شده بود تا قاهره مملوکی به یکی از شهرهای بزرگ جهان آن روزگاران تبدیل شود. با این اوصاف، افزون بر اینکه قاهره در این دوره، به واسطه امنیت مستمر و حضور بازماندگانی از بنی عباس از نظر جایگاه و اهمیت جایگزین بغداد گردید، در سایه سارِ شکوفایی آموزش مدرسه ای و افزایش شمار خانقاه ها، تجمع عالمان و دانشوران تراز اول از سراسر جهان اسلام، به کعبه آمال مسلمانان اهل سنت نیز تبدیل شد.

در تشکیلات مالیه دوره قاجاریه، مفاصاحساب یکی از دفاتر مالی بود که پس از رسیدگی هیئتی از مستوفیان به حساب مالی حاکم یا صاحب جمع، به منزله تسویه حساب با دولت صادر می گردید. این پژوهش با رویکردی تطبیقی، آمار و ارقام مفاصاحساب ولایت شاهرود و بسطام در سال های  ۱۲۹۴ق و ۱۲۹۵ق را با دستورالعمل جمع و خرج همان دوره مقایسه می کند تا میزان انطباق آن با عملکرد مالی حاکم ارزیابی شود. نتایج پژوهش نشان می دهد که اگرچه در بخش عایدات، انطباق کامل با ارقام مقرر در دستورالعمل وجود دارد، اما در بخش هزینه ها، تفاوت هایی معنادار دیده می شود که ریشه در تصمیمات دولت مرکزی و اقتضائات اداری–نظامی منطقه دارد. دیگر اینکه انطباق عملکرد مالی به ویژه در بخش هزینه ها همیشه به معنای هزینه کرد واقعی منابع نیست. بلکه احتمال دخل وتصرف در منابع از طریق سندسازی وجود دارد. ازاین رو، برای ارزیابی صحیح عملکرد مالی حکام، تحلیل دقیق اسناد و مقایسه آن ها با منابع دیگر ضروری است.

نمایش سنتی ترکیه، به معنای سرگرمی های دراماتیکی که از دیرباز در زیست اجتماعی مردم عثمانی به عنوان «تماشا» در فضای باز و بدون متن اجرا می شدند، بر تیپ سازی و طرحی اولیه مبتنی بود و با کاربست کمینه دکور و ملزومات صحنه در قالب مصادیقی انتزاعی شکل می گرفت. حال آنکه آنچه در قرن نوزدهم، هم نوا با سایر گرایش های غرب گرایانه و تجددطلبانه در قالب تئاتر غربی در این کشور ریشه می دواند، به معنای اجرای متن های ارسطویی در فضای بسته سالن ها بود. این تحول که نمایش سنتی ترک را به موازات دوران تنظیمات، مشروطیت و در نهایت، جمهوریت تئاتر می رساند، از یک سو، در قالب گذر از قراردادهای نمایشی به قواعد تئاتری و از سوی دیگر، در معنای گذر گفتمان روایی از قلمرو «دایجسیس» به «میمسیس» جلوه می یافت. پژوهش حاضر ضمن تجزیه وتحلیل موردی نمایشنامه های ازدواج شاعر از ابراهیم شناسی (1859)، افندی استانبول از مصاحب زاده جلال (1913) و یک مهمان آمد... از جلال الدین ازینه (1939)، دگرگونی درام ترکی را از منظری روایت شناختی در بستر تاریخ بررسی کرده است. بر این اساس، به طور کلی می توان گفت اگرچه تئاتر ترکیه در آغاز نسبتی آشنا با نمایش سنتی حفظ کرده، ادبیات نمایشی به مرور از گفتمان روایی «دایجتیک» فاصله گرفته و در نهایت با مختصاتی «میمتیک» قوام یافته است.

در دهه های اخیر افزایش تحرکات اسلامی سبب توجه فزاینده پژوهشگران به ریشه ها و سوابق چنین جنبش هایی در جوامع اسلامی شده است. در این زمینه، مطالعه واکنش مسلمانان به حضور استعماری قدرت های بزرگ اروپایی در سرزمین های اسلامی نظریه های مختلفی را به بار آورده است. پیرو این رویکرد، تحقیق حاضر به مطالعه حرکت فرقه ای اسلامی موسوم به «سنوسیه» در شمال آفریقا، به ویژه لیبی، در فاصله ۱۸۵۰-۱۹۱۴م. اختصاص دارد که مبارزات موفق این فرقه علیه قدرت های استعمارگر اروپایی به بیداری جهان اسلام کمک کرد. یافته ها نشان می دهد که از لحاظ عقیدتی، سنوسیه بر اساس برداشتی محلی از اسلام - طریقت شکل گرفته بود. این ویژگی توسعه جنبش را در داخل و خارج از لیبی محدود می کرد. از زاویه منابع مالی، جنبش سنوسیه بیش از هرچیز وابسته به تجارت برده بود که با سیاست جلوگیری تجارت برده از سوی قدرت های بزرگ در سده ۱۹م. غیرقابل اتکا شد. در عرصه اقدامات سیاسی - نظامی به نظر می رسد که سرچشمه موفقیت های سنوسیه را باید در سیاست استعماری بریتانیا در مصر و سودان، و فرانسه در الجزایر و تونس جست وجو کرد که جهت جلوگیری از برخورد، ترجیح دادند بیابان لیبی منطقه ای حائل میان مستعمراتشان باشد. این در حالی بود که ضعف مانع از مداخله عثمانی در امور لیبی می شد. سنوسیه ضمن پذیرش مشروعیت خلافت عثمانی و با استفاده از خلأ قدرت موجود، از اواسط سده ۱۹م. خود را در لیبی تثبیت کردند. از آن پس تا آغاز جنگ جهانی اول (۱۹۱۴م.) سنوسیه رهبری جهاد و نیز مبارزه علیه استعمار فرانسه و ایتالیا را در لیبی در پیش گرفتند.

این پژوهش با رویکرد تاریخ فرهنگی و با بهره گیری از روش «تحلیل گفتمان فرهنگی»، به واکاوی روزنامه مساوات به سردبیری محمدرضا مساوات (1244-1304ش) به عنوان یکی از رادیکال ترین مطبوعات دوره مشروطه می پردازد. مسئله اصلی تحقیق آن است که این روزنامه چگونه در شکل دهی و بازتاب گفتمان فرهنگی و سیاسی مشروطه نقش آفرینی کرده است. هدف پژوهش، تحلیل مفاهیم محوری چون آزادی، عدالت، ملت و استقلال ملی در گفتمان مساوات و بررسی شیوه های زبانی و فرهنگی بازنمایی آن هاست. روزنامه مساوات در ۳۱ شماره، طی سال های ۱۲۸۶ تا ۱۲۸۸ خورشیدی در دو شهر تهران (۲۵ شماره) و تبریز (۶ شماره پایانی) منتشر شد. یافته ها نشان می دهد که مساوات ضمن دفاع از اصول مشروطه، در نقد استبداد، روحانیون مخالف و نفوذ بیگانگان از زبانی بی پروا و مردمی بهره گرفته و از طریق تأکید بر پیوند ملت و دولت، به بازسازی معنایی مفاهیم مدرن در جامعه ایران کمک کرده است. این روزنامه با طرح مباحثی چون آموزش زنان، جایگاه اقلیت ها، اخلاق اجتماعی و استقلال ملی، به یکی از پایه های شکل گیری فرهنگ مشروطه تبدیل شد؛ بنابراین، مساوات نه تنها یک رسانه سیاسی، بلکه متنی فرهنگی است که بازتاب دهنده تحولات هویتی و گفتمانی ایران در آستانه مدرنیته به شمار می آید.

بازار عنصری کلیدی و نمونه ای تمام عیار از نمود شهرهای تاریخی و منظر صوتی آن، در بردارنده نشانه های احساسی ادراکی است که در مکان و زمان خاصی جاری بوده و اهمیت خاصی دارد. در این مقاله به بررسی تغییرات فضا شنیداری بازار تبریز در سیر تاریخی پیش از دوره مدرن پرداخته شده است. در این مقاله با استفاده از روش کتابخانه ای و با واکاوی اطلاعات سفرنامه ها و نقشه های تاریخی تبریز، اسناد و گزارش های حکومتی و دیگر منابع مربوط به دوره های تاریخی پیش از مدرن در جایگاه داده های پایه، استخراج شده و طبق مؤلفه های نظریه های منظر صوتی مورد تحلیل قرار گرفته است. نتایج نشان می دهد که منظر صوتی بازار تبریز در دوره های تاریخی دارای اصوات معنادار بیشتری نسبت به محیط های مشابه در همان دوران است و همین مسئله در حال حاضر نیز برقرار است؛ همچنین مؤلفه هایی مانند فعالیت کاربری هایی چون مساجد و مقابر، حمام ها و زورخانه، مشاغل مستقر و غیر مستقر، دست فروش ها، حضور دوره گردها و تفریحات مردم و رویدادهای اجتماعی، حضور گویش ها و لهجه های متفاوت، صدای ساخت و ساز، حضور عناصر طبیعی در محیط بازار و صداهای مربوط به مدیریت و نگهداری بازار تکه اصوات کلیدی بودند که از منظر صوتی تاریخی قابل خوانش بوده اند و استمرار منظر صوتی خوانا در سراسر بازار نشان می دهد که محیط پویایی بوده است.

مواجهه هر نظام حکومتی با میراث و تاریخ حکومت پیشین، همواره می تواند چالش برانگیز باشد؛ این موضوع در دوره معاصر باتوجه به نقش پر رنگ افکار عمومی، از اهمیت بیشتری برخوردار است. دولت پهلوی که پس از قاجاریه روی کار آمد توجه خاصی به همسان سازی و تربیت افکار عمومی مردم از طریق نهادهایی چون آموزش وپرورش داشت؛ از آنجا که یکی از مهم ترین روش های جهت دهی به نظام آموزشی، تدوین کتب درسی است، پژوهش حاضر با استفاده از رویکرد توصیفی-تحلیلی، به بررسی کتب درسی آموزش تاریخ در عصر رضاشاه می پردازد تا حجم، ویژگی ها و مضامین اصلی مربوط به تاریخ دوره قاجار در آن کتاب ها آشکار شود و به این سؤال پاسخ داده شود که نظام آموزشی حکومت رضاشاه در دوره ها و مقاطع مختلف تحصیلی، چه تصویری از عصر قاجار ارائه می کرد؟ یافته های پژوهش نشان می دهد که در کتاب های درسی دوره ابتدایی، توجه نسبتاً اندکی به عصر قاجار شده است، اما در دوره دبیرستان، با وجود اختصاص حجم قابل توجهی از مطالب به تاریخ قاجار، سوگیری ها بیشتر در سطح واژگان و اصطلاحات زبانی دیده می شود؛ در واقع، تکثر نویسندگان کتب درسی و درنظرگرفتن رابطه متقابل رویدادها و روایت ها، امکان تحریف آشکار وقایع را، به جز در مباحث پس از انقلاب مشروطه، محدود می ساخت. نکته آخر اینکه، سوگیری هایی که با روایت کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹ به اوج می رسند، تا سال ۱۳۱۷، بیش از آنکه ناشی از یک ساختار نظارتی رسمی باشند، برآمده از هراس پایگاهی نویسندگان و پیروی آن ها از گفتمان مسلط آن دوره بوده اند؛ با این حال، پس از این تاریخ، وزارت فرهنگ تلاش منسجمی را برای ارائه یک روایت واحد از طریق تلفیق گزینش متون از پیش موجود و بازنویسی برخی روایت ها آغاز کرد.

زمینه/ هدف: «آنتوان و روبرت شرلی»، در سال 1598 میلادی، از جانب دولت بریتانیا مأموریّت یافتند تا شاه عبّاس اوّل را به جنگ با عثمانی برانگیزند و برای دولت متبوع خود امتیازات ویژه تجاری و سیاسی کسب کنند. سفرنامه برادران شرلی حاوی اطّلاعات ارزشمندی در زمینه های مختلف فرهنگ ایران است و جنبه های متفاوت اجتماعی، اخلاقی، سیاسی و فرهنگی روزگار شاه عبّاس را به تصویر می کشد. «انگلبرت کمپفر»، سیّاح آلمانی، هشتاد و پنج سال پس از برادران شرلی، در سال 1683 میلادی، به همراه هیأتی سوئدی – هلندی، به دستور پادشاه سوئد، با هدف برقراری روابط تجاری – سیاسی، در دوره حکومت شاه سلیمان (صفی دوم)، به ایران اعزام شد. ازآنجا که کمپفر، پزشک و دانشمند بود، و به هدف تحقیق به ایران آمد، توصیفاتش از سلسله مراتب اداری، نظام اجتماعی – اقتصادی و ساختار سیاسی و فرهنگی ایران به شیوه علمی بیان شده است.   روش/ رویکرد: این پژوهش در صدد است به شیوه کتابخانه ای، برمبنای فنّ تحلیل محتوا، دیدگاه های نویسندگان دوسفرنامه را که تقریباً به فاصله یک سده از یکدیگر، تصاویری را از روزگار اوج و حضیض صفویان ارائه داده اند، بررسی، تحلیل و مقایسه کند. و وجوه شباهت و تفاوت های دو اثر را از جنبه های گوناگون بیان نماید. یافته ها/ نتایج: درنتیجه دیدگاه مشترک اروپائیان به جامعه مسلمان ایران صفوی و عدم درک درست از رفتار ایرانیان، وجه اشتراک، ونگاه سیاسی و استعماری برادران شرلی، برعکس آن، نگاه علمی، توصیفی و مردم شناختی کمپفر، وجه افتراق دوسفرنامه است

«زمان» یکی از تأثیرگذارترین پدیده های هستی است که در کنار مکان، ظرفی برای انجام کارها در جهان است. در اندیشه ایرانیان باستان، زمان خود آیینی به نام «زُروانیسم» داشت که تقدیرگرایی یکی از مقوله های پایه ای آن به حساب می آمد. اثر زمان در فرهنگ اندیشگانیِ ایرانِ دوره ساسانی در اندرزهای دینی و حِکَمی- عملیِ بعضی از دین مردان و دانایان به خوبی پیداست. از آنجا که اثر زمان در هیچ کدام از دیگر انواع ادبی آن دوره به اندازه نوعِ اندرزی پُررنگ نیست، این مقاله پدیده زمان را با روشی توصیفی و با استفاده از منابع کتابخانه ای از منظر رابطه زمان و انجام کار در متون اندرزی پهلوی مورد بررسی قرار داده است. نتایج نشان می دهد که اندرزگویان خطاب به اندرزشوندگان، در خصوص اهمیت و تأثیر زمان در انجام کارها، از زمان ازلی تا زمان فرجامین و دوره های میانی آنها مانند هزاره، سال، فصل، ماه، اوقات شبانه روز، ساعت، ... سخن به میان آورده اند. در مواردی به دلایل یا نتایج انجام کارها یا پرهیز از انجام آنها نیز اشاره شده است. در نهایت، این که آثار بسیاری از اندرزهای پهلوی، در ادبیات، سیاست، فرهنگ و اجتماع ایرانِ بعد از اسلام به روشنی دیده می شود.

سنت اذان گویی با صوت خوش در میان ایرانیان، قدمتی همپای ورود اسلام به ایران دارد. این سنت اسلامی از راه تلفیق با فرهنگ و هنر ایرانی توانسته جلوه های ویژه ای را در تاریخ موسیقی و معماری ایران رقم بزند و طی دوره های متناوب، حفظ و گسترش یابد. در این بین، اذان مرحوم مؤذن زاده اردبیلی، هم به لحاظ شناخت و تأثیرپذیری از آواز بیات ترک (گوشه روح الارواح) و هم به جهت خلق و نوآوری در لحن و تکنیک های آوایی، جزو ماندگارترین اذان های ایرانی محسوب می شود. مجموعه این ویژگی هاست که اذان ایرانی را از سایر اذان ها در جهان اسلام متمایز می کند. در این پژوهش که با روش نشانه شناسی فرهنگی انجام گرفته است، نشان داده شد که طنین اذان مؤذن زاده از فراز گلدسته های مساجد، تجسم هم زمان موسیقی و معماری ایرانی - اسلامی است که تجربه شنیداری ویژه ای در خاطره جمعی ایرانی برجای گذارده است. بر اساس نتایج به دست آمده، نقش نشانه ای تلفیق موسیقی و معماری در اذان مؤذن زاده، نقش انتظامی و معنادهی به کنش و مناسک دینی و آمیختگی اذان مؤذن زاده با زمان قدسی، ازجمله مهم ترین دلایل ماندگاری این اذان در خاطره جمعی ایرانی شناخته شدند.

شهر رویان پایتخت سلسله ای کوچک، اما بادوام، به نام «پادوسبانان» بوده است. قلمرو این سلسله که نسب آن به کیوس، برادر بزرگ تر انوشیروان، می رسیده، در غرب طبرستان قرار داشته است. این سلسله سرانجام با قدرت گرفتن حکومت صفوی از بین رفت. منابع مکتوب متعددی از ولایت رویان و مرکز آن نام برده و به وضعیت آن اشاره کرده اند که نشان از اهمیت این شهر دارد. علاوه بر این، تاکنون چندین بررسی باستان شناسی در منطقه کجور انجام شده و زمینه را برای ارزیابی مکان احتمالی شهر رویان با تلفیق مدارک تاریخی فراهم کرده است. در این مطالعه نگارندگان با توجه به اشاراتی که در متون تاریخی به رویان شده و به ویژه بررسی های باستان شناسی انجام شده در ارتباط با منطقه، محوطه ها و قلاع دوره اسلامی، وسعت آن ها و همچنین مختصات جغرافیایی آن ها را مشخص کرده و سپس به کمک نرم افزار «آرک مپ» موقعیت هر محوطه و قلعه را با نشان دادن وسعت آن بر روی نقشه مشخص کرده اند. پرسش اصلی این پژوهش عبارت است از: «بر پایه شواهد باستان شناختی و اطلاعات منابع مکتوب، کدام محوطه های تاریخی را می توان با موقعیت شهر تاریخی رویان منطبق دانست و کدام محوطه، بیشترین همخوانی را با موقعیت این شهر تاریخی دارد؟». روش پژوهش مبتنی بر مطالعه کتابخانه ای و میدانی است. نتایج نشان داد محوطه ای که تا پیش از این به عنوان محل شهر رویان پیشنهاد شده بود، اگرچه محوطه بزرگی بوده است، به نظر می رسد «محوطه پول 1» هم از نظر وسعت محوطه و قلعه آن و همچنین مطابقت با منابع تاریخی می تواند به عنوان شهر رویان شناخته شود.

نسخه شماره 705 کتابخانه و موزه ملی ملک، رساله ای است با عنوان «جغرافیای عراق عجم و عرب»، تألیف محمد میرزا مهندس (تاریخ نگارش رساله: 1301 و 1302ق)، نوه فتحعلی شاه قاجار، که در دوره ناصرالدین شاه به کار مهندسی و نقشه کشی مشغول بوده، سفرهای متعدد رفته و ضمناً تألیفات پرشماری دارد که از آن جمله می توان به روزنامه هایی اشاره کرد که برای مقامات دولتی می نوشته است. نوشتار حاضر، گزارشی است از محتوای رساله مذکور که حجمی بیش از 400 صفحه دارد. هدف پژوهش حاضر این است که محققان در حوزه ایران شناسی، عراق شناسی و تاریخچه اماکن مقدسه را از اهمیت این نسخه آگاه سازد و زمینه ای برای تصحیح و چاپ این اثر فراهم گردد. این رساله، در قالب سفرنامه تهران تا عتبات عالیات نوشته شده و حاوی اطلاعات ارزشمند جغرافیایی و تاریخی از ایرانِ عهد ناصری است؛ کوه ها، رودها، آب وهوای مناطق مختلف، مقابر و زیارتگاه ها، کاروانسراها و آب انبارها، پل ها و یخچال ها، اطلاعات تاریخی در مورد مکان های کهن، محصولات هر شهر، طول و عرض جغرافیایی شهرها، فواصل شهرها و منازل از یکدیگر و توصیف حرم های شریفه در ایران و عراق (عثمانی آن روز) همگی نکاتی است که مؤلف در حین سفر هنگام گذر از مناطق مختلف ثبت کرده است. با نظر به آثار منتشرشده، به نظر می رسد این رساله تاکنون مورد مطالعه قرار نگرفته و در این پژوهش هم بیشتر بخش مربوط به جغرافیای ایران در آن بررسی شده و بخش مربوط به جغرافیای عراق و توصیف حرم های ائمه در عتبات عالیات محتاج نگارش مقاله ای دیگر است.

لشکرکشی به سرزمین های شرق مدیترانه که در تصرف دولت مملوکان مصر و شام بود، در طول تاریخ هشتاد ساله دولت ایلخانان همواره پیگیری شده است. هرچند می توان در این عرصه سرانجام ایلخانان را طرف ناکام دانست و در نهایت، این کشمکش ها توازن قدرت در دو سوی فرات را با تغییری اساسی روبه رو نکرد، اما در درون دولت و ارتش ایلخانان زمینه هایی را برای رقابت میان امیران مغول به وجود آورد؛ چنان که بالا رفتن خاندان چوپانی در هرم قدرت با توجه به نقش آنها در جنگ با مملوکان، از دوره غازان خان و مقارن با موج اسلام پذیری مغولان ایران بوده است. در زمان الجایتو نیز لشکرکشی به شام با پیش قدمی امیرچوپان صورت گرفت. بالطبع با این اقدام، بر قدرت وی و خاندانش افزوده شد؛ تا اینکه در دوره ابوسعید به اوج خود رسید، اما تعارضات درونی دولت ایلخانی و نفوذ و قدرت رشک برانگیز این خاندان، سرانجام آنان را به زیر کشید. با قتل عام آل چوپان، گرچه طومار سلسله ایلخانیان نیز پیچیده می شد، اما پناه بردن آخرین  بازماندگان این خاندان (تیمورتاش) به رقیب دیرینه ایلخانان نیز نتوانست صلح میان دو دولت مسلمان ایلخانی و مملوک را خدشه دار کند؛ صلحی که با مساعی امیر چوپان به دست آمده بود و پس از ناامیدی از تمام راه های رفته و نرفته برای رسیدن به مدیترانه، به منزله تسلیم در برابر سد ممالیک بود. این پژوهش بر آن است با روش تاریخی و رویکرد توصیفی-تحلیلی، به تأثیر لشکرکشی های نظامی به سمت مدیترانه، بر جایگاه خاندان چوپانی در دوره ایلخانان بپردازد. یافته های پژوهش نشان می دهد که فراز و فرود خاندان چوپانی با نقش آنان در مناسبات میان ایلخانان و مملوکان، به ویژه عوامل و نتایج لشکرکشی های آنان به سمت مدیترانه ارتباط مستقیم داشته است.

پایان جنگ جهانی دوم به مثابه آغاز دورانی جدید در تاریخ معاصر ایران است. با پایان جنگ جهانی دوم که به مسلط شدن هژمونی ایالات متحده در تحولات نظام جهانی سرمایه داری و مناسبات نظام بین الملل انجامید، تحولات سیاسی و اقتصادی ایران تحت تأثیر تحولات ایالات متحده، به خصوص در دوران جنگ سرد قرار گرفت. در نتیجه همین تأثیرپذیری بود که صدور دکترین نیکسون در نتیجه چالش های داخلی و بین المللی مداخله ایالات متحده در جنگ ویتنام، ایران را تحث تأثیر خود قرار داد. واگذاری نقش نظامی به عنوان ستون اول به ایران در منطقه خلیج فارس در چارچوب دکترین نیکسون، بر ساختارهای مختلف جامعه ایرانی از جمله ساختار نظامی و ارتش تأثیر گذاشت. بر این اساس، پژوهش حاضر درصدد است با استفاده از روش تحقیق تاریخی، به طرح و پاسخ گویی این پرسش بپردازد که اجرایی شدن دکترین دو ستونی نیکسون در منطقه خلیج فارس و ایفای نقش نظامی ایران به عنوان ستون اول این دکترین، چه تأثیری بر توان تسلیحاتی ارتش در سال های 1969 تا 1971م. داشت؟ یافته های تحقیق نشان می دهد که همسویی ایالات متحده و ایران و تمایل متقابل ایالات متحده و ایران برای واگذاری و پذیرش نقش نظامی به عنوان ستون اول دکترین دو ستونی نیکسون در منطقه خلیج فارس، منجر به افزایش توان تسلیحاتی ایران در سال های 1969 تا 1971م شد. این افزایش توان تسلیحاتی، ناشی از فراهم شدن امکان خرید تسلیحات نظامی توسط ایران از قدرت های برخوردار از صنایع نظامی، به ویژه با حمایت های شخصی نیکسون امکان پذیر شد که به شاه و ایران اجازه می داد به منظور ایفای نقش نظامی خود در چارچوب دکترین نیکسون، بتواند سلاح های جدید و پیشرفته را از ایالات متحده و سایر کشورها از جمله بریتانیا، کشورهای اروپای غربی و حتی اتحاد جماهیر شوروی خریداری کند.