درخت حوزه‌های تخصصی

چرایی و چگونگی پیدایش و مانایی دین، شمول و فراگیری، عمق جاذبه و نفوذ و تأثیرات شگرف آن در زندگی بشر از مهم ترین مسائل دین شناختی معاصر است. شماری از تبیین های طبیعی نوظهور در این عرصه تبیین های مبتنی بر نگره تکاملی داروین است. در این دست نظریه پردازی ها، نگره ممتیک و ویروس ذهنی ریچارد داوکینز جنجالی ترین دیدگاهی است که نه تنها مروج طبیعت گرایی و ناواقع گرایی دینی، که به قوت رماننده از دین و برانگیزاننده حس انزجار و تنفر از آن است. با توجه به اهمیت این مسئله و نقش آن در اساسی ترین ارکان و بنیاد های شناختی و عاطفی و رفتاری انسان، مقاله حاضر بر آن است تا دیدگاه یادشده را بررسی کند و در معرض سنجش قرار دهد. روش تحقیق به لحاظ مقام گردآوری اطلاعات کتابخانه ای و در مقام داوری عقلی تحلیلی است. ماحصل تحقیق اجمالاً این است که دیدگاه داوکینز و شیوه بیان وی در این زمینه آمیخته به انواع خطاها و مغالطات است و از هیچ حمایتی توسط علم و دیگر مجاری معرفتی و منطق بشری برخوردار نیست.

جرج سانتایانا، فیلسوف و نظریه پرداز غربی، دین را پدیده ای فرهنگی و نمادین می داند که عمدتاً تابع زیبایی شناسی و روان شناسی است و آن را با رویکرد «واقع گرایی شاعرانه» تحلیل می کند. این رویکرد دین را مجموعه ای از نمادها و اسطوره هایی می بیند که معنا و آرامش روانی انسان را فراهم می کند و کمتر به جنبه های معرفتی، متافیزیکی، و تاریخی آن توجه دارد. نقدهای مطرح شده نشان می دهد این نگرش توانایی کافی برای درک تنوع و پیچیدگی های معرفت شناختی و هستی شناختی دین را ندارد و فهمی ناقص از ماهیت دین ارائه می دهد. همچنین، تقلیل دین به نماد و اسطوره موجب نادیده گرفتن ابعاد معرفتی و حقیقت جویانه آن می شود. زیرا دین حامل ادعاهای عقلانی و تجربیاتی معنوی است که فراتر از صرف نمادند. افزون بر این، تمرکز سانتایانا بر جنبه های روان شناختی و زیبایی شناسانه دین نقش بنیادین دین در ایجاد معنا، هدایت اخلاقی، و تعالی معنوی انسان را نادیده می گیرد. بنابراین، برای فهمی جامع و دقیق از دین و معنای زندگی ضروری است از تحلیل یک سویه سانتایانا فراتر برویم و تحلیل های فرهنگی، تاریخی، معرفتی، و اخلاقی دین را همه با هم و در تعامل با یک دیگر در نظر بگیریم.