بهناز محمدکاظمی

دارقطنی از جمله دانشیان طیف فقیهان-محدثان شافعی قرن چهارم هجری و شناخته شده با تالیف کتاب «علل الحدیث» در آسیب شناسی احادیث و تصنیف کتاب «السنن» در احادیث فقهی است. از جمله تالیفات منسوب به دارقطنی، کتاب «فضائل الصحابه و مناقبهم و قول بعضهم فی بعض» در موضوع مناقب نگاری صحابه است که در آن روایاتی بر خلاف اندیشه شیعی در فضیلت شیخین از لسان امامان شیعه گزارش شده است که بر اهمیت واکاوی آن می افزاید . این پژوهش با روش تحلیل انتقادی و بر پایه معیارهای نقد متون تاریخی و حدیثی و اصول بازیابی میراث مفقود, دلایل هر یک از مخالفان و موافقان صحت انتساب یا عدم انتساب کتاب فضائل الصحابه به دارقطنی را به نقد سپرده است تا دیدگاه معیار را آشکار سازد. این پژوهش اثبات می کند که دیدگاه اصالت تالیف این اثر از سوی دار قطنی از رحجان و قوت برخوردار است و ادله تردید در صحت انتساب آن به دار قطنی از کاستی و ضعف برخوردار است و روایات فضائل شیخین در این اثر را باید در گفتمان کلامی- تاریخی زمانه دار قطنی به تحلیل نشاند.

ابوالحسن علی بن عمر دارقطنی یکی از دانشیان صاحب نظر اهل سنت و مؤلف کتابی با عنوان فضائل الصحابه است. مسئله اصلی این پژوهش واکاوی امکان و امتناع اثرپذیری دارقطنی از گفتمان فکری بغداد در تألیف کتاب فضائل الصحابه در قرن چهارم هجری است. سویه پنهان در نقد این کتاب اثرگذاری علل فرا اعتقادی در تألیف آن است. بر پایه این فرضیه، شرایط محیطی و تاریخی حاکم بر اندیشه دارقطنی و مؤثر در تألیف فضائل الصحابه، در سوق دادن او به انتخاب رویکرد دوگانه تقریبی-اعتدالی، جدلی-انتقادی از یک سو و تساهل و تسامح دارقطنی در مواجهه با نظریه امامیه درباره جایگاه صحابه و فضایل شیخین مؤثر بودند. این مقاله با ارائه شواهد مختلف از شرایط حاکم بر بغداد در قرون سوم تا پنجم هجری اثبات می کند چگونه محیط و گفتمان علمی بغدادِ روزگار دارقطنی در نگارش فضائل الصحابه او اثرگذار بود. لذا در این میان دو دسته عوامل فرهنگی-سیاسی و جریان های فکری بغداد نقش مهمی را ایفا کردند و در نهایت دارقطنی را به رویکرد جدلی-انتقادی با شیعه امامیه در مسئله فضائل شیخین و عدالت صحابه سوق داد؛ حال آن که دارقطنی، خود آگاه بود که امامیه اثنی عشریه به این انگاره ها باورمند نیست.

شیعه امامیه، ائمه (ع) و پیشوایان خود را دارای اوصاف و خصوصیات فراطبیعی و منحصربه فرد می داند که ازجمله این خصوصیات، وجود عصمت و صفات فوق بشری در ائمه (ع) و خاستگاه پیدایش شیعه اثنی عشری است. اعتقاد به این باور، منجر به ایجاد شبهات و مناقشاتی علیه عقاید شیعیان امامی، خصوصاً در مباحث مرتبط با مهدویت و منشأ شکل گیری شیعه اثنی عشری گردیده است. چنین اشکالاتی زاییده رویکردی قیاسی است که در آن قاعده توهم بودن هرنوع خرق عادتی را می پذیرند و سپس بر همین مبنا شیعیان را با عقایدی خوارق عادت، توهم و غیرواقع گرا می دانند. هدف اصلی این پژوهش پاسخ به شبهات مربوط به صفات فوق بشری ائمه (ع) و منشأ شکل گیری شیعه اثنی عشری با روش کتابخانه ای و رویکردی استقرایی است. این پژوهش درصدد است تجارب متعددی از خوارق عادت اثبات شده و یقینی از ائمه (ع) را منسجم و رونمایی نموده و از این رهگذر امتناع بروز خوارق عادت در ایشان را مخدوش نماید. خصوصیات فراطبیعی ائمه (ع) در متون تاریخی غیر شیعیان، نشانگر فضایلی انبوه برای این نسل دوازده گانه است که تواتر این حجم از فضایل در یک نسل دوازده گانه پی درپی با سنت تاریخی حاکم بر جوامع بشری سازگار نیست. همچنین تواتر تشرف به محضر ائمه (ع) در تجارب نزدیک به مرگ اثبات شده گروه های متفاوت اجتماعی، سِنی و جغرافیایی، خود نشانگر خرق عاداتی در این نسل دوازده گانه است. تراکم شگفتی ها در احوالاتِ ثابت شده این نسلِ منحصربه فرد، چالشی جدی در مسیر مدعای تطوّر عقاید شیعیان ظرف صدها سال و وهم آلود بودنِ عقاید شیعی پیرامونِ خصوصیاتِ اهل بیت است؛ بنابراین آنچه مستشرقان با رویکردی قیاسی به عنوان شبهه برای تشیع مطرح کرده اند پس از اتخاذ نگاه استقرایی-آماری به نقطه قوت بدل خواهد شد.

حدیث انحصار طهارت ولادت در شیعیان منقول از امام باقر (ع) در کتاب کافی، زمینه ساز انتقاداتی بر عقاید کلامی شیعه و منابع حدیثی مکتب اهل بیت (ع) گردیده است که بر ضرورت تحقیق در دلالت آن می افزاید. نوشتار حاضر، ضمن بررسی سندی، درصدد تحلیل دلالی و فقه الحدیثی حدیث مزبور با رویکرد تحلیلی انتقادی جهت کشف معنایی استوار است. یافته های تحقیق نشان می دهد که سند حدیث با اشکالاتی جدی مواجه است و ردپایی از غلو در سند آن وجود دارد. متن حدیث نیز تفرّد محتوایی داشته و پذیرش صدور چنین سخنی از معصوم را دشوار می نماید. واژه «بغی» به کاررفته در حدیث، هرگونه امری مانند حرام خواری یا پرداخت نکردن حقوق الهی - ازجمله خمس – را که سبب «ناپاکی ولادت فرزندان» شود، در برمی گیرد. ازاین رو، فرزندان غیر شیعه به دلایلی چون نپرداختن خمس، ولادت مشروعی ندارند. به علاوه، این مبحث از حوزه کلامی نیز قابل بررسی است؛ چراکه مفهوم «بَغی»، اصطلاحی کلامی و ناظر به امر ولایت و خروج بر امام معصوم (ع) نیز هست که در روایت مدنظر، با توجه به شواهد دست یافته در پژوهش، این رویکرد نیز محتمل است. همچنین، روایت مذکور ازجمله اعتقادات ثانویه بوده و ازآنجاکه قرائن نمی تواند مُنتج به احراز صدور این کلام از معصوم (ع) باشد، شیعه الزامی به پذیرش آن ندارد.

روایت عدم غصب حق اهل بیت (ع) توسط خلفا در منابع اهل سنت از قول امام باقر (ع) از جمله روایاتی است که بنابر رویکرد اهل سنت می توان برای نشان دادن حسن رابطه ی اهل بیت (ع) با خلفا بدان تمسک جست. این روایت در منابع اهل سنت با طرق متعدد از دو راوی ضعیف نقل شده و به برخی منابع متاخر شیعه نیز از کتب اهل سنت منتقل شده است. یافته ها نشان می دهد روایت مورد بحث در تعارض با اخبار و وقایع تاریخی موجود در منابع فریقین، سنت و سیره ی اهل بیت (ع) است. وجود روات تضعیف شده در سلسله سند نیز از اعتبار روایت کاسته است. برای نخستین بار این روایت از سوی ابن شبه نقل شده، پس از او نیز دارقطنی با طریقی متفاوت از طریق ابن شبه گزارش کرده است. نگاشته ی حاضر با رویکردی تحلیلی- انتقادی می کوشد تا سند و طرق روایت مذکور را با توجه به منابع فریقین و با تکیه بر منابع اهل سنت در سنجه ی نقد قرار دهد. همچنین ضمن بررسی مصادر و اسناد روایت، به بررسی محتوای آن و نشان دادن تعارض روایت با تاریخ، احادیث و نحوه تعامل اهل بیت (ع) با شیخین پس از رحلت پیامبر (ص) می پردازد تا بدین طریق بیان دارد که ناسازگاری روایت با موارد مذکور اعتماد به آن را کم کرده و اعتبار آن را می کاهد.