محمدعلی علیپور

مسئله کرامت زن، به منزله ی یکی از کانونی ترین مباحث در سپهر نظریه های اجتماعی معاصر، واجد اهمیتی مضاعف است؛ به نحوی که هم در پارادایم های دینی و هم در رویکردهای سکولار، جایگاهی ممتاز یافته است. غرض اساسی این پژوهش، واکاوی و استخراج مؤلفه های نظریه ی اجتماعی مقام معظم رهبری در باب کرامت زن است. روش تحقیق حاضر مبتنی بر رهیافت توصیفی - تحلیلی بوده و با اتکاء به منابع گفتاری و مکتوب، به بازسازی دستگاه فکری ایشان در این زمینه می پردازد. در سطح نظری، دستگاه مزبور بر اصولی چند استوار است: نخست، کرامت ذاتی انسان بررشی شده است. دوم، عدالت جنسیتی که به مثابه بدیلی معقول در برابر برابری گرایی سطحی مدرن صورت بندی شده است. سوم، الگوی زن مسلمان که در سیمای تاریخی حضرت زهرا سلام الله علیها و حضرت زینب سلام الله علیها تجسم یافته. چهارم، نقد بنیادین نسبت به نگاه ابزاری غرب که زن را به شیء مصرفی و ابزار سرمایه داری تقلیل داده است؛ و نهایتاً، محوریّت خانواده به مثابه هسته ی تکوین اجتماعی و سنگ بنای تمدنی بحث شده است. در سطح عملی، نظریه ی اجتماعی رهبری معظم انقلاب بر ابعاد متنوع نقش آفرینی زن تأکید می ورزد: مشارکت فعال اجتماعی؛ ایفای رسالت مادری و پرورش نسل که در مقام وظیفه ای اجتماعی تمدنی بازتعریف می شود؛ پاسداشت عفاف و حیا به مثابه سپهر صیانت کرامت؛ ضرورت حمایت های قانونی و نهادی از زن؛ و نهایتاً، برقراری تعادل کارکردی میان نقش خانوادگی و نقش اجتماعی. به این ترتیب، نظریه اجتماعی مقام معظم رهبری با تلفیق سویه های نظری و عملی، الگویی متمایز از کرامت زن عرضه می دارد.

بهره مندی از شرح صدر باعث ایجاد تعادل روانی و افزایش کیفیت زندگی می شود. این پژوهش به دنبال پاسخ به این سؤال است که چه ارتباطی بین شرح صدر و نوع نگرش انسان به دنیا وجود دارد و روایت «عَظُمَ الخالقُ فی أَنفسهم فَصَغُرَ ما دونَه فی أعیُنِهم» در این جهت چه نقشی ایفا می کند؟ این مقاله که به روش توصیفی - تحلیلی سامان یافته به این نتیجه رسیده است که تأثیرِ تغییر نگرش به دنیا، به عنوان یکی از عوامل کلیدی در ارتقای شرح صدر، به این گونه است که انسان با کم ارزش دانستن شئون دنیا، تعلق خود را نسبت به آن کم می کند و با رویکردی زاهدانه باعث می شود در مواجهه با مشکلات و چالش های زندگی، دچار تلاطم واضطراب نشود و از آرامش بیشتری برخوردار گردد. چنین افرادی در برابر داشته ها و نداشته های دنیوی دچار نوسانات روحی نمی شوند، و این همان ویژگی شرح صدر است و برای تغییر نگرش به دنیا به خوبی می توان از روایت «عَظُمَ الخالق...» نیز بهره برد، زیرا میزان فهم عظمت الهی نقش بسیار موثری در کوچک شدن تعلقات دنیایی دارد و این کوچک شدن دنیا در ذهن انسان، عامل مؤثری در جهت افزایش شرح صدر است.

تربیت دخترانه به معنای ترسیم مسیر تربیت ویژه ای برای دختران است که متناسب با نقش مادری برای آینده آنها باشد. در این راستا، هدف پژوهش حاضر مقایسه تربیت دخترانه در بیانات مقام معظم رهبری و سند تحول آموزش و پرورش است تا نقاط قوت و ضعف سند مشخص شوند. روش پژوهش توصیفی- تحلیلی بوده و نتایج حاکی از آن است که در سند تحول آموزش و پرورش، خیلی مبهم بحث تربیت دخترانه مطرح شده است. اما در کلام مقام معظم رهبری می توان موارد متعددی از تبیین اهمیت جایگاه مادری در جامعه را پیدا کرد، که فهم این منزلت، موجب اشتیاق دختران برای نقش آفرینی در عرصه مادری بوده و هماهنگ با فطرت دختران در آینده نزدیک خواهد بود. در کلام مقام معظم رهبری خانه داری به عنوان عامل تربیت تبیین شده است. ایشان مادران را عامل بهشتی شدن فرزندان می دانند. علاوه بر آن، زمینه های تحقق شغل مادری را می توان به خوبی در کلام ایشان به دست آورد. ازجمله آنها ارزش گذاری ویژه به کار بانوان در منزل و افتخار نکردن به جدا کردن مادران از فرزندان می باشد. از شباهت های سند تحول و بیانات مقام معظم رهبری، متفاوت بودن نقش دختران و اهمیت مادری است. از تفاوت های سند تحول آموزش و پرورش و فرمایشات مقام معظم رهبری، تبیین دقیق نقش مادری و زمینه های مادری است.

روایت «اِنَّما عِمادُ الدّینِ العامَّهُ مِنَ الاُمَّه» که فرازی از نامه ۵۳ نهج البلاغه است که لزوم اعتماد و تکیه به مردم در جامعه را بیان می کند با آیه «وَإِن تُطِع أَکثَرَ مَن فِی ٱلأَرضِ یُضِلُّوکَ عَن سَبِیلِ ٱللَّه»ِ که آیه ۱۱۶ سوره انعام است و اطاعت از اکثریت مردم را نفی می کند، در تعارض است. گرچه تفاسیر به تبیین آیه پرداخته اند ولی به تبیین تعارض آن با اعتماد به مردم و اطاعت از اکثریت نپرداخته اند. این پژوهش تلاش دارد که تعارض بین این فراز از نامه 53 نهج البلاغه با آیه 116 سوره مبارکه انعام را به روش توصیفی-تحلیلی بررسی کند. دستاورد مقاله این است که روایت «اِنَّما عِمادُ الدّین» دلالت بر مسائل اجتماعی دارد و بر اهمیت حضور مردم در پیشبرد حکومت و مقابله ی با دشمن اشاره دارد که مسئولان می توانند از آن ظرفیت، به خوبی بهره ببرند و اهداف منطقی و دینی را به پشتوانه ی مردم متدین ولایت مدار محقق کنند. اما آیه ی «وَإِن تُطِع أَکثَرَ مَن فِی ٱلأَرض» دلالت بر مسائل دینی و اعتقادی دارد و به منظور جلوگیری از تقلید کورکورانه از رفتار اکثریت کافر و مومنان ناآگاه و غافل هشدار می دهد. این آیه مسئولان را برحذر می دارد تا مبادا برای خوش آیند آنها، دستورات دینی را نادیده گرفته و از ایشان اطاعت کنند.

این مقاله به بررسی شرایط و عرصه های حضور اجتماعی بانوان از منظر قرآن و عترت می پردازد، و به طور ویژه بر بیانات و دیدگاه های امامین انقلاب اسلامی به عنوان مؤیدی بر آیات و روایات تکیه می کند. ابتدا، شرایط حضور بانوان در اجتماع مورد بحث قرار می گیرد. در این بخش، اصول و ضوابط مطرح شده در قرآن و روایات برای حضور اجتماعی زنان، از جمله عدم اختلاط و اولویت بخشی به امور خانواده، بررسی می شوند. سپس، عرصه های گوناگون حضور بانوان در اجتماع واکاوی می گردند. این بخش، با توجه به آموزه های دینی و تأکیدات امامین انقلاب، زمینه های متنوع فعالیت زنان در جامعه معاصر را شامل می شود؛ از جمله نقش های علمی، اشتغال، و خدمت به اسلام و انقلاب. این مقاله با روشی توصیفی-تحلیلی و با استناد به مستندات دینی و نظرات امامین انقلاب در تأیید تعالیم اسلامی، تلاش دارد الگویی مناسب از حضور فعال و مؤثر بانوان در جامعه اسلامی ارائه دهد، الگویی که با حفظ ارزش ها و هویت دینی سازگار باشد. یافته های این پژوهش نشان می دهند که حضور بانوان در جامعه، با رعایت عدم اختلاط و اولویت دهی به امور خانواده، نه تنها مفید است، بلکه آن ها می توانند در عرصه های علمی، اشتغال مناسب و خدمت به دین و انقلاب نیز نقش آفرینی کنند. نتایج نشان می دهند که اصول و ضوابط مشارکت اجتماعی زنان شامل عدم اختلاط و توجه به مسئولیت های خانوادگی است و عرصه های مختلف فعالیت زنان دربرگیرنده نقش های علمی، اشتغال و خدمت به اسلام و انقلاب است.

آیه «یَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ» (اعراف: 157) ازجمله آیات پیرامون بحث آزادی است. بعد از انقلاب اسلامی که توجه خاصی به امر آزادی شده است، اما هنوز دیده می شود که در جامعه اسلامی فهم دقیقی از آن وجود ندارد. مفهوم صحیح آزادی در جوامع، آنچنان که شایسته است، تبیین نشده و موجب نوعی آسیب اجتماعی و برداشت اشتباه از مفهوم آزادی و معنا کردن آن به عریان بودن و آزادی مطلق در بیان و رفتار، تعبیر شده است. این پژوهش درصدد تفسیر دقیق آزادی در آیه «یَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ » از نگاه مفسران مشهور با تأکید بر آراء تفسیری آیت الله خامنه ای است تا مفهوم آزادی به خوبی تبیین شود. این مسأله در امور مختلفی مورد بررسی قرار می گیرد که در این پژوهش از نظر مفسران با روش تحلیلی- توصیفی پرداخته شده است. از یافته های این پژوهش می توان سه دسته تفسیر را بیان کرد. در غالب تفاسیر، آزادی در آیه مذکور به معنای رهایی بنی اسرائیل از تکالیف سنگین می ّباشد. در برخی تفاسیر، آزادی به معنای آزاد شدن از زنجیر جهل تعبیر شده است. قول سوم از بیانات آیت الله خامنه ای استخراج شده است، ایشان آزادی در این آیه را به آزادی از نظام طاغوت، ظلم، تمایلات نفسانی و ذلت تفسیر کرده اند.

دادرسی کیفری، فرایندی است که از مرحله کشف جرم، آغاز و به اجرای رأی کیفری ختم می شود. در این بین، مراحل تعقیب و تحقیق در دادرسی کیفری از اهمیت خاصی برخوردار است. ارتباط بسیار نزدیک و در مواردی، تقارن و هم زمانی برخی از اقدامات تحقیقی و تعقیبی با یکدیگر و تعلق آن ها به قبل از مرحله دادرسی، در عمل تفکیک مطلق این دو و به تبع آن استقلال کامل این دو نهاد از یکدیگر را دشوار می کند. کشف حقیقت رفتار متهم، سنگ بنای عدالت در مراحل دیگر دادرسی است و به همین دلیل، استقلال مقام تحقیق می تواند منتهی به یک دادرسی عادلانه شود. در بررسی تطبیقی استقلال مقام تعقیب تحقیق از مقام در ایران و لبنان درمی یابیم که در هر دو نظام حقوقی، اصل استقلال نهاد تحقیق از نهاد تعقیب مورد پذیرش قرار گرفته، لیکن در ایران، قرار گرفتن مقام تحقیق ذیل ساختار دادسرا که ریاست آن با دادستان است، در عمل این استقلال را خدشه دار نموده است و در موارد متعددی بازپرس مکلف به تبعیت اداری از مقام تعقیب است؛ این در حالی است که مقام تحقیق در لبنان، نهادی مستقل از مقام تعقیب است و اگرچه بازپرس در جریان تحقیق، نظر و رأی دادستان را اخذ می کند، لیکن تصمیم نهایی را بازپرس اتخاذ می کند و در صورتی که دادستان مخالف نظر وی باشد، باید برای اعتراض به مرجع مستقلی به نام هیئت اتهامیه مراجعه کند. در نتیجه در نظام حقوقی لبنان، استقلال نهاد تحقیق از نهاد تعقیب، بهتر تأمین شده است. این پژوهش، به روش توصیفی تحلیلی و با بهره گیری از منابع کتابخانه ای، به بررسی موضوع می پردازد و تلاش می شود رویکرد قانون گذار در زمینه بحث با رویکرد تطبیقی مورد بررسی و نقد واقع شود.