رسول پروان

نگارگری معاصر ایران تحت تأثیر مسائل اجتماعی، تحولاتی را در تصویرپردازی داشته که یکی از مسائل اجتماعی تأثیرگذار «گفتمان ملی گرایی باستان گرا» بوده است. این مقاله بر آن است تا تحولات عناصر تصویری نگارگری معاصر ایران را تحت تأثیر این گفتمان، توصیف و تحلیل نشانه شناسانه کند. «آثار گفتمان ملی گرایی باستان گرا بر تحولات تصویری نگارگری معاصر ایران چه بوده و چگونه به ظهور رسیده است؟» سؤال تحقیق است. این پژوهش ابتدا گفتمان ملی گرایی باستان گرا در تاریخ معاصر ایران را تبیین می کند و درنهایت عناصر تصویری را تحلیل کرده و مدلول های هر یک از این عناصر تصویری که نشانه های گفتمان مزبور هستند را مشخص می کند. روش تحقیق در این مقاله، نشانه شناسی از مجموعه روش های کیفی با رویکرد نشانه شناسی گفتمانی انتقادی است و روش گردآوری اطلاعات کتابخانه ای است. نتایج این مقاله نشان می دهد گفتمان ملی گرایی باستان گرا به عنوان یک عامل اجتماعی، نگارگری معاصر ایران در قرن 14 ه.ش را تحت تأثیر گذاشته است و سبب شده که عناصر تصویری خاصی که نمایان گر ارزش های فرهنگی ایران باستان بوده اند، در نگارگری به کار روند؛ این عناصر دال هایی هستند که مدلول آن ها «شکوه پادشاهی ایران باستان» و «ارزش های فرهنگی آن دوره» است که به منظور حفظ و اعتلای فرهنگ ایران باستان در نگارگری به کار گرفته شده اند.

«گلیم پیچ باف» در ولایت کرمان از دست بافته های عشایری است که در بین بافندگان شهرستان های سیرجان، بافت و بخش هایی از جیرفت رایج گردیده و از مفاخر فرهنگی این نواحی است. این سوال پیش می آید که این شیوه ی بافندگی چگونه در ولایت کرمان شکل گرفته است و سابقه ی تاریخی آن به چه دوره ای می رسد؟ براساس منابع تاریخ محلی، مهم ترین ایلات در تولید «گلیم پیچ باف» در ولایت کرمان، ایلات افشار و بچاقچی بوده اند که در سده های گذشته از ولایت آذربایجان به ولایت کرمان مهاجرت کرده اند. بر اساس منابع تاریخ فرش، مناطق آذربایجان، قفقاز و آناتولی مراکز قدیمی این شیوه ی بافندگی گلیم محسوب می شوند. فرض مقاله بر این است که رایج شدن شیوه ی پیچ بافی گلیم در ایلات افشار و بچاقچی با حضور آنها در مقطعی از تاریخ در مراکز مزبور ارتباط مستقیم دارد. شیوه ی پیچ بافیِ گلیم در طی پانصد سال گذشته توسط ایلات افشار، بچاقچی و شول در ولایت کرمان به کار رفته و با هنر بومی مراکز بافندگی در این استان عجین گشته است. «گلیم پیچ باف» با خلاقیت و نوآوری بافندگان این ناحیه طی دهه های گذشته با نام «گلیم شیریکی پیچ» مطرح گردیده و نقش مهمی در فرهنگ و اقتصاد این منطقه بر عهده داشته است. عدم وجود تاریخچه ی متقنی از این دست بافته و اشارات کوتاه و گاهی ابترِ برخی منابع در این زمینه و عدم تطبیقِ علمی آنها با منابع تاریخی، این وظیفه را فرض کرد که با روش تحقیق تاریخی با استفاده از منابع تاریخ ملی، محلی و منابع تاریخ فرش این پژوهش تدوین گردد.

در دوران قاجاریه پس از اینکه آرامش نسبی در زمان پادشاهی فتحعلیشاه و ناصرالدین شاه قاجار برقرار شد، بستری برای تولید فرش های نفیس ایرانی مهیا گردید. در این عصر سیاحان اروپایی توجه تاجران و مردم اروپا و آمریکا را به فرش دستباف ایران جلب نمودند. در اواسط قرن 19م/13ق تحولی در تولید فرش دستباف در جهت تأمین نیاز بازار جهانی رخ داد و شرکت های خارجی به سرمایه گذاری در تولید و تجارت فرش دستباف ایران علاقه مند شدند. در پی این تحولات بود که برخی از کشورهایی که در صنعت فرش دستباف دارای مزیت بودند به فکر توسعه این صنعت افتاده و به عرصه رقابت در تجارت بین المللی آن وارد شدند. این رقابت در بازار جهانی بعد از جنگ بین الملل اول شدت یافت و همواره تولیدکنندگان بزرگ فرش در تصاحب بازارهای جهانی بخصوص بازار اروپا و آمریکا در رقابت با یکدیگر قرار داشتند. کشورهای چین، هندوستان و ترکیه از مهمترین رقبای ایران بودند که در سال های پایانی دوره قاجاریه توانستند سهم خود از بازار بین-المللی فرش را افزایش دهند. نظر به آغاز تجارت فرش دستباف و رقابت بین المللی آن در اواسط دوره قاجاریه و تحولات مهمی که در بازار فرشِ دنیا در این دوران رخ داد و از آنجا که تاکنون بازار بین المللی فرش در دوران مذکور به صورت تخصصی و با پرداختن به جزئیات مورد بررسی قرار نگرفته است، در این مقاله سعی شد با مراجعه به اسناد دست اول بجای مانده از دوره قاجاریه با استفاده از مرکز اسناد و تارخ دیپلماسی وزارت امور خارجه، مرکز اسناد کتابخانه ملی و منابع تاریخ اقتصادی این دوران، تجارت فرش ایران در دوره قاجاریه معرفی و وضعیت تجارت این کالا در بازار بین المللی آن مورد بررسی قرار گیرد.