فائزه قربانی جویباری

ارتباط تنگاتنگ آیین های حاصل خیزی و باروری با «زمین» و «زن» سبب شده است که مفهومی آمیخته از زمین- زن شکل بگیرد که در برخی از اساطیر، از جمله اسطوره الهه مادر، تجلی یافته است. با توجه به ماندگاری این اساطیر، آمیزه فوق در ذهن انسان امروزی نیز رسوب کرده است. یکی از جلوه های بارز نقش آفرینی این اساطیر، ادبیات، بویژه شعر است. هدف از این مقاله، بررسی بازتاب آیین های مرتبط با زن- زمین در شعر معاصر فارسی است. برای این منظور، شعر چهار شاعر فمینیست که تمرکز بر اساطیر و آیین ها، مشخصه اصلی شعرشان است، گزینش و ارزیابی شده است. این تحقیق، بر این فرضیه بنا شده است که، آیین پرستش الهه مادر، به شعر امروز نیز رسیده و به شکل آمیختن زن و طبیعت در شعر معاصرباقی مانده است. ازآن جا که این آیین به جوامع مادرشاهی اختصاص داشته، طبیعی است که پرستش الهه مادر در تفکر فمنیست ها اهمیت بالایی دارد و در آرای خود به آن ارجاع می دهند. به همان نسبت شاعران زن، بویژه شاعران منتخب که گرایش به فمنیسم از مشخصه های عمومی شعرشان است نیز، قرابتی با موضوع احساس می کنند و پیوند بی واسطه و عمیق تری با زمین برقرارمی نمایند. همچنین، ظهور و بروز باور آمیختگی زن و زمین به دو شکل دیده می شود: گاه زمین با زن یا صفات زنانه ای مانند آبستنی، عروسی، بکارت و... آمیخته می شود، یا برعکس ، وجود زن با زمین ادغام می گردد؛ یعنی گاه زمین ، زن است؛ گاه زن ، زمین است.

نبرد که ابتدا کنشی زیستی و روانی برای حفظ حیات انسان بود، با پیچیده تر شدن حیات اجتماعی بر همه ی ساحت های زیستی انسان نظیر اقتصاد، دین، آیین، سیاست، تفریح و جز آن حاکم شد. گستردگی این کنش و واکنش های خصومت آمیز و نقش آن در زندگی را می توان به وضوح در افسانه ها که از مهم ترین اسناد بازمانده از حیات اجتماعی انسان هستند، مشاهده کرد. در افسانه ها نبرد به اعتبار طرفین، دلیل، انگیزه، نوع، دستاورد، نتیجه و جز آن قابل تحلیل است. در کنار این موارد، نباید نقش شرایط جغرافیایی، فرهنگی و اجتماعی را در افسانه های هر منطقه از نظر دور داشت. در این پژوهش طرفین نبرد، مهم ترین پایه ی آن، در افسانه های خراسان جنوبی با روش توصیفی تحلیلی بررسی شده اند. برای دریافت بهتر ماهیت، انواع و ویژگی های این افسانه ها و نیز دستیابی به درک صحیح تر این ویژگی ها، در هر بخش، نگاهی کوتاه به افسانه های ایران نیز شده است. با توجه به این تحقیق، طرفین نبرد در افسانه های ایران عبارت اند از: انسان انسان، انسان نفس، انسان حیوان، انسان گیاه، انسان موجودات خیالی، انسان شیء، انسان عناصر طبیعی، غیرانسان غیرانسان. نبرد انسان با انسان حوزه های گسترده ای را، از عشق و ازدواج تا نبردهای خانوادگی و غیرخانوادگی بین سطوح مختلف اجتماع، دربرمی گیرد. نبرد غیرانسان غیرانسان نیز با این طرفین در افسانه ها قابل مشاهده است: دیو/ غول دیو/ غول، دیو/ غول حیوان، حیوان حیوان، حیوان غیرجاندار/ گیاه، غیرجاندار غیرجاندار، حیوان/ غیرجاندار عناصر طبیعی. با مقایسه ی افسانه های ایران با خراسان جنوبی، می توان دریافت که در افسانه های خراسان جنوبی روابط خانوادگی آرامش، دوام و استحکام بیشتری دارند. برخی از نبردها مانند نبرد با نفس، ستیز غیرجانداران و ستیز حیوان غیر جاندار/ گیاه در افسانه های خراسان جنوبی نمونه ای ندارند. این امر احتمالاً حاکی از سادگی و نبود پیچیدگی در روایت و تفکر افراد در خراسان جنوبی است.

درخت همواره برای بشر نمادی از جاودانگی و خردمندی بوده است. ایران یکی از کهن ترین فرهنگ هایی است که در آن همواره درخت، به عنوان موجودی مقدس، مورد احترام بوده و کارکردهای آیینی بسیار داشته است. اساطیر و تاریخ ایران پر از رویدادها و آیین هایی است که به تقدس درخت بازمی گردد. امروزه با وجود غلبه نسبی مدرنیته زندگی در ایران از یک سو و مخالفت مذهب اسلام با باورهای عامیانه از سوی دیگر، همچنان در اغلب نقاط ایران درختان مقدسی وجود دارند که کارکردهای ویژه خود را حفظ کرده اند. به گونه ای که می توان گفت هیچ دهستانی در ایران وجود ندارد که از درخت یا درختان مقدس خالی باشد. مشهورترین درختان مقدس در باورهای عامیانه مردم ایران عبارتند از: سرو، چنار، نخل، پسته کوهی (بنه)، نفوس، توت، گردو، زالزالک، بادام کوهی، زیتون، گودگز، سدر، آزاد، تاوی، انگور و کاج. اغلب این درختان یا میوه دار هستند یا خواص دارویی دارند و به دلیل اقتصادی یا پزشکی در زندگی انسان ها نقشی حیاتی یافته اند. انواع این درختان به دلیل تنوع جغرافیایی در ایران بسیار زیاد است؛ اما با وجود تنوع درختان، کارکردها، آیین ها و باورهای مرتبط با آن ها در همه ایران مشترک است. این باورها را می توان در 8 محور زیر بررسی نمود: 1. بهشتی بودن؛ 2. خدا، پادشاه یا سید بودن؛ 3. عملکردهای جادویی؛ 4. کیفرهای آسیب رساندن و قطع درختان؛ 5. تقدس درختان در زمان های مقدس؛ 6. تقدیم پیشکش و قربانی به درخت؛ 7. بدشگونی درختان؛ 8. انسان پنداری درخت. این پژوهش بر اساس یافته های میدانی نگارندگان و منابع کتابخانه ای فراهم آمده است.

یکی از بحث انگیزترین اصلاحات در فرآیند مدرن سازی اصلاح زبانی است؛ ازاین رو، مهندسی زبان یکی از بخش های مخاطره آمیز آزمایشگری اجتماعی سیاسی در هر کشور به شمار می آید. در ایران، برلنی ها برای اولین بار اصلاحات زبان فارسی را مطرح کردند. این حلقه فصل مهمی از تاریخ روشنفکری در ایران محسوب می شوند. آنان در زمانی کوتاه با فعالیت های خود در ایران و در اروپا، با انتشار مجله ها و رساله ها و با تشکیل محافل بحث و گفت وگو، مهم ترین گروه فعال روشن فکران مهاجر ایران را در دوره معاصر پدید آوردند. بررسی جراید برلنی ها اتخاذ رویکرد آسیب شناسانه آنها را در مسائل زبانی درکنار راهکارهای عملی و اصلاحی در این عرصه نشان می دهد. جراید برلنی ها با طرح چالش های زبان فارسی و پرهیز از افراط و تفریط و اتخاذ مشی اعتدالی به انتقاد از شیوه های پاک سازی و اصلاح زبان فارسی پرداختند. با توجه به جایگاه مؤثر برلنی ها و جراید آنها در فرآیند اصلاحات زبانی ایران، مقاله پیش رو با روش توصیفی-تحلیلی به تبیین جایگاه این جراید در مهندسی زبان در ایران می پردازد.