بَداء در فلسفه ملاصدرا (مقاله علمی وزارت علوم)
درجه علمی: نشریه علمی (وزارت علوم)
آرشیو
چکیده
یکی از آموزه های مهم اسلامی که در احادیث امامان شیعه (علیهم السلام) بطور خاص مطرح شده، آموزه «بداء» است. «بداء» در لغت بمعنای ظهورِ بعد از خفا و علمِ پس از جهل است و به این معنا، به اتفاق عقل و نقل، محال است به خداوند نسبت داده شود. بنابرین پرسش اینست که در روایات اسلامی بداء به چه معنا و چگونه به خدا نسبت داده شده است؟ اندیشمندان شیعی پاسخهایی گوناگون به این پرسش داده اند. نوشتار پیش رو به گزارش و سنجش نظریه ملاصدرا میپردازد. نظریه او درباب بداء، درون نظریه جامعتر او درباب علم الهی جای میگیرد. بر اساس این نظریه، علم پیشین الهی چهار مرتبه دارد: 1) عنایت که عین ذات خداوند، و از اینرو، ثابت است؛ 2) قضا که عین عقول، و بهمین دلیل، ثابت است؛ 3) قدر که علم نفوس فلکی است و بخشی از آن ثابت و بخشی متغیر است. از نظر ملاصدرا، بداء در همین بخشِ متغیرِ قدر رخ میدهد. بنابرین، پاسخ ملاصدرا به مسئله بداء مبتنی بر طبیعیات قدیم و نظریه افلاک است؛ نظریه یی که دست کم در پارادایم معرفتی معاصر، پذیرفتنی نیست. بنابرین، بر حکمای نوصدرایی واجب است که با پیراستن این نظریه از مقدمات طبیعیاتی و فلکی، آن را بازسازی کنند و راه این بازسازی آنست که بدون استفاده از مفهوم «نفس فلکی»، طبقه یی از مجردات اثبات شود که مقهورِ عقول طولی و عرضی، و قاهر بر طبیعتند و نسبت به رخدادهای عالم ماده، پیش آگاهی ناقص متغیر دارند. همین پیش آگاهی مصحّح بداء خواهد بود.Badā’ in Mullā Ṣadrā’s Philosophy
One of the important Islamic teachings, particularly emphasized in the ḥadīths of the Shīʻī Imāms (‘a), is the theorem of “ badā’ ”. “ Badā’ ” means appearance after concealment and knowledge after ignorance. In this sense, it is rationally and traditionally impossible to attribute it to God. Therefore, the question is in what sense and how badā’ is attributed to God in Islamic narrations? Shīʻī thinkers have given various answers to this question. The present article reports and evaluates Mullā Ṣadrā's theory in this regard. His theory on badā’ is placed within his more comprehensive theory on divine knowledge. According to this theory, divine foreknowledge has four levels: 1) Inayat (providence), which is identical with God’s Essence and, thus, fixed; 2) Qaḍā’ (divine decree), which is identical with the essence of intellects and, thus, fixed; 3) Qadar (predestination), which is the knowledge of celestial souls, thus, fixed in some parts and variable in others. In Mullā Ṣadrā’s view, badā’ occurs in the variable part of qadar . Therefore, Mullā Ṣadrā’s response to the problem of badā’ is based on ancient physics and the theory of celestial spheres; a theory that is not acceptable at least in the contemporary epistemic paradigm. Hence, it is incumbent upon Neo-Sadrian philosophers to reformulate this theory by purifying it of its physical and astronomical premises. In doing so, without using the concept of “celestial soul”, they should demonstrate the existence of a class of immaterial beings that are subordinate to vertical and horizontal intellects and dominant over nature and have a changing and incomplete pre-knowledge of incidents in the material world. This very pre-knowledge can justify badā’ .
تبلیغات
