آب چون کنشگر در جهانِ خراسانیانِ سده های نخست هجری (مقاله علمی وزارت علوم)
درجه علمی: نشریه علمی (وزارت علوم)
آرشیو
چکیده
زیست جهان خراسانیان سده های نخست هجری، در همه مراتب و شئونش، به آب وابسته بود. همچنان که رودها و جوی ها سرچشمه ای داشت و از جایی برمی آمد و در جایی جاری می شد و در جایی می گسترد و آبادانی پدید می آورد و به جایی می ریخت، سرچشمه ها و دامنه ها و خانه ها و آبگیرهای ذهنی و معنوی هم داشت. آنچه زیست جهان خراسانیان را قوام و انسجام می بخشید، پیوند میان این جنبه های ذهنی و عینی بود. وجوهی از این زیست جهان در متونی پدیدار شده است که خراسانیان آن روزگار پدید آوردند. پرسش اصلی این است که براساس آنچه از این متون به دست می آید، آب چون کنشگری مادی و ذهنی و فرهنگی در زیست جهان خراسانیان سده های نخست هجری چه نقشی داشته است؟ در این مقاله با اتکا به نظریه کنشگر شبکه، مفاهیم تاریخ فرهنگی محیط و مطالعات انسان محیطی، به بررسی نقش آب در این زیست جهان پرداخته و به آب نه چون عنصری صرفاً طبیعی، بلکه کنشگری مادی، فضایی، و فرهنگی نگریسته ایم که در سازمان دهی حیات جمعی، نظم فضایی، مناسبات قدرت، و ذهنیات انسان ها ایفای نقش می کرد. ازطریق خوانش تنگاتنگ متون نظم و نثر فارسی خراسانِ سده های نخست هجری از منظر تعامل آب با سایر کنشگران انسانی و ناانسانی، به فهمی از شبکه پیچیده روابط میان آب، انسان، فضا، اشیا، آیین ها، و زبان رسیده ایم که در آن، آب واسطه تولید معنا، تحقق نظم، و تجربه زیسته انسان است و با حضور هم زمان در عالَم محسوس و نامحسوس، نقشی سازمان دهنده و میانجی گر و چندساحتی دارد.Water as an Actor in the Life-World of Khurāsānīs in the Early Islamic Centuries
The lifeworld of Khurāsānīs in the early Islamic centuries was deeply dependent on water at every level and in every aspect of life. Just as rivers and streams had physical and material sources—emerging from one place, flowing through another, spreading across the land, and bringing about prosperity—they also had mental and spiritual sources, slopes, basins, and destinations. What gave coherence and integrity to this world was the interweaving of these material and immaterial dimensions. Some aspects of this lifeworld are revealed in texts composed by the Khurāsānīs of that time. The central question of this study is: Based on what these texts reveal, what role did water play—as a material, mental, and cultural actor—in the world of Khurāsānīs during the early Islamic centuries? Drawing on Actor–Network Theory and concepts from cultural environmental history and human–environmental studies, this article explores the role of water in this historical lifeworld. Rather than viewing water as merely a natural element, we approach it as a material, spatial, and cultural actor that contributed to the organization of collective life, spatial order, power relations, and human mentalities. Through close readings of Persian prose and verse texts from early Islamic Khurāsān, we examine the complex network of interactions between water and other human and nonhuman actors. In this network, water operates as a mediator of meaning-making, social order, and lived experience—simultaneously present in the visible and invisible realms—and plays a structuring, mediating, and multidimensional role.
تبلیغات
