استرجاع

یکى از مهم ترین قواى باطنى نفس، قوه حافظه نامیده مى شود. در مقاله پیش رو این قوه در دو قلمرو وجودى و معرفتى بررسى شده است. در قلمرو وجودى با وجود معقول بودن گرایش عمومى فلاسفه مسلمان بر رویکرد تقلیلى در باب قواى باطنى نفس، به جهت نگرش ممتازى که فلاسفه معاصر بر این قوه و کارکردهاى آن داشته اند، استقلال وجودى مقرون به صحت دانسته شده است. در قلمرو معرفتى با توجه به رویکرد همگون ملّاصدرا و فلاسفه معاصر مسلمان، هر دو کارکرد حفظ و استرجاع معانى حافظه، در حیطه حضور و تجرد قرار مى گیرد. در این قلمرو، احتمال انتساب فرایند استرجاع به خطاپذیرى، به واسطه نقص و عدم اشتداد برخى نفوس تبیین شده است. در مسئله کیفیت مطابقت معانى حافظه، از رویکرد ملّاصدرا و به ویژه آیت اللّه مصباح در وضع تشکیک در ادراکات حضورى و جعل نظریه وحدت عاقل و معقول به سان نردبان تعالى نفس در درجات علم حضورى و وصول بر غایت انفعال استفاده شده است.

پیامبر اکرم (ص) علت بعثت خود را اتمام مکارم اخلاق بیان می کند. در قرآن کریم یکی از آیاتی که با معارف عمیق خود، انسان را به برترین سطح اخلاق توحیدی به ویژه در فضیلت صبر رهنمون می شود، آیه 156سوره بقره است که در فراز پایانی آن، استرجاع یعنی إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَیْهِ راجِعُونَ آمده است. برداشتی سطحی از آیه، مورد استفاده از آن را به ابراز تأسف و تسلیت به دیگران در عزا محدود کرده است. این پژوهش با اتخاذ روش تفسیری جامع و اجتهادی به ویژه استفاده از تفسیر قرآن به قرآن و تفسیر روایی، تلاش می کند درک صحیح و جامعی از آیه ارائه دهد و رابطه ی میان دو فراز آیه یعنی مملوک خدا بودن و رجوع به سوی او و نیز پیام کاربرد راجعون در ساختار اسم فاعلی را تبیین کند. آموزه استرجاع که ناظر به کمال توحید است، با ترکیب منحصر به فرد خود و نیز مورد استفاده ای که در قرآن دارد (به هنگام مصیبت و برای صبر) در تعالیم دیگر انبیاء سابقه ندارد. مد نظر قراردادن آن در موقع مصیبت، فضیلت صبر را به اتمام می رساند، چون نه تنها از اساس زمینه غم و اندوه را از بین می برد بلکه انسان را به مقام رضا نائل می سازد.