دوگان سازی ناقص

دوگان سازی پدیده ای زبانی است که برخی از انواع آن در همة زبان ها دیده می شوند و برخی دیگر تنها در برخی زبان ها. در پژوهش حاضر به بررسی پدیدة دوگان سازی در زبان ترکی، به ویژه گونه ای از دوگان سازی ناقص، می پردازیم. با توجه به داده ها و در ارتباط با پرسش نخست پژوهش، می توانیم بگوییم که دوگان سازی کامل در زبان ترکی و آن دوگان سازی که در دستور سنتی زبان فارسی بدان اتباع گفته می شود، عملکرد و سازوکاری مشابه دارند. پرسش دوم پژوهش به گونه ای از دوگان سازی ناقص در زبان ترکی مربوط است. در این نوع دوگان سازی برخی از عناصر آغازی واژه از آن جدا می شوند و پس از گرفتن واج مشخصی، دوباره به پایه افزوده می شوند و باعث گونه ای تغییر معنایی در پایه می شوند که بیشتر بر معنای پایه یا تشدید آن تأکید می شود. در این مقاله، برای پاسخ گویی به پرسش دوم پژوهش، با توجه به واجی که بین بخش دوگان سازی شده و پایه قرار می گیرد، فرمول هایی برای تبیین فرایند دوگان ساز ناقص، مورد نظر قرار دادیم و با توجه به مجموع این فرمول ها، فرمول کلی تری ارائه کردیم. داده ها نشان می دهند که افزون بر محیط آوایی و واجی، برای تبیین قطعی دلیل قرار گرفتن واجی خاص میان بخش دوگان سازی شده و پایه، باید به عوامل زبانی دیگری، چون سطح زبرزنجیری زبان، توجه کرد.

دوگان سازی یکی از موضوعات مهم در مطالعات زبانی در زبان های مختلف است. دوگان سازی نوعی فرایند ساخت واژه است که تمام یا بخشی از پایه نسخه برداری می شود و برای نشان دادن مفاهیمی از جمله توزیع، جمع، تکرار، فعالیت، افزایش اندازه، شدت مضاعف، تداوم، تصغیر یا تضعیف به کار می رود. پژوهش حاضر با هدف شناسایی انواع فرایند دوگان سازی در زبان لاری، ارائه طبقه بندی از انواع آن و تحلیل این فرایند بر اساس رویکرد واجی صورت گرفته است. زبان لاری، شاخه ای از زبان های ایرانی جنوب غربی است که در اطلس زبان های در خطرِ یونسکو به عنوان یکی از زبان های در خطر معرفی شده است. 114 داده در این زبان به روش میدانی و بر اساس شم زبانی نویسنده به عنوان گویشور بومی گرد آوری شده اند و بر اساس روش توصیفی- تحلیلی مورد بررسی قرار گرفته اند. نتایج پژوهش نشان می دهند که در این زبان دو نوع فرایند دوگان سازی کامل و ناقص وجود دارد که بر اساس رویکرد واجی قابل توجیه است.

دوگان سازی یکی از فرایندهایی است که در ساخت واژه رخ می دهد و یکی از روش های ایجاد واژه های جدید در زبان ها است. در این فرایند همه یا بخشی از یک واژه تکرار می شود و ازاین جنبه در بیشتر زبان ها دارای دو گونه کامل و ناقص است. در دوگان سازی کامل، تمام یک واژه تکرار می شود و در دوگان سازی ناقص تنها بخشی از یک واژه تکرار می شود و مابقی آن حذف می شود. در این پژوهش، تلاش کردیم تا انواع دوگان سازی ناقص را در زبان تاتی براساس نظریه دوگان سازی صرفی اینکلاس و زول (Inkelas & Zoll, 2005) دسته بندی کنیم و کارکردهای معنایی گونه های مختلف دوگان سازی ناقص را در این زبان برررسی کنیم. پژوهش پیش رو یک مطالعه توصیفی-تحلیلی است و داده های آن 58 دوگان ساخت ناقص در زبان تاتی رودبار است که به روش کتابخانه ای و با مراجعه به کتاب فرهنگ تاتی رودبار گردآوری شده است. شمّ زبانی نویسنده نخست نیز برای ارائه نمونه ها به کار گرفته شده است. دوگان سازی ناقص در تاتی سه گونه است: دوگان سازی ناقص پیشوندی، دوگان سازی ناقص پسوندی و دوگان سازی پژواکی. دوگان سازی ناقص پیشوندی به دو صورت انجام می شود: یا با تکرار همخوان آغازین پایه همراه با هجای /el/ و یا با تکرار همخوان یا واکه آغازین پایه. دوگان سازی ناقص پسوندی نیز دو گونه است: دوگان سازی ناقص پسوندی از گونه تکرار همخوان آغازین پایه و دوگان سازی ناقص پسوندی از گونه تغییر همخوان آغازین پایه. دوگان سازی ناقص پژواکی در زبان تاتی به دو روش انجام می شود: با تغییر همخوان آغازین پایه که خود دو گونه است، تبدیل همخوان آغازین پایه به /m/ و /v/ و نوع دوم با تغییر واکه پایه. کارکردهای دوگان ساخت های ناقص در تاتی از معانی تصویرگونه تا نیمه اصطلاحی و نمادین و اصطلاحی است و مفاهیمی مشابه پایه، تداوم، تأکید و افزایش شدت پایه را نشان می دهند.