ناصر آقابابایی

قدمت روان شناسی تجربی دین تقریباً به قدمت خود روان شناسی تجربی است. از زمان تأسیس روان شناسی علاقه پژوهشی به دین و دینداری در متن یا حاشیه جریان اصلی روان شناسی بوده است. این توجه و علاقه موجب پژوهش های فراوان، ساختن آزمون های روان شناختی گوناگون، نگارش کتاب های علمی، و تدریس دوره های تخصصی روان شناسی دین در دانشگاه های سراسر دنیا شد. در این مقاله، با روش مرور و نقد کتاب، یکی از کتاب های مربوط به روان شناسی دینداری، با نام تهیه و ساخت آزمون جهت گیری مذهبی با تکیه بر اسلام، تألیف مسعود آذربایجانی، پس از دو دهه از انتشار آن معرفی و ارزیابی نقادانه می شود. بررسی نویسنده مقاله پیش رو نشان می دهد که این کتاب مشتمل بر معرفی ابزاری پایاست که جهت گیری دینی یا انواع دینداری را نمی سنجد، نامرتبط با خودشناسی است، و ابعاد دینداری در آن مشخص نیست. مقیاس معرفی شده در کتاب، مقیاسی پایا و روا در زمینه سنجش دینداری عمومی یا درست آیینیِ اسلامی است. در پایان مقاله، مفهوم «جهت گیری دینی» و مقیاس های سنجش آن مرور شد.

هدف پژوهش حاضر بررسی روابط احساس گناه و شرم با دینداری و سلامت روان بود. بدین منظور ۱۸۰ دانشجو به مقیاس های زیر پاسخ دادند: «مقیاس آمادگی احساس گناه و شرم»، «علاقه به دین»، «مقیاس های تک گویه ای جهت گیری دینی»، «مقیاس های به زیستی روان شناختی ریف»، «مقیاس شادی فاعلی»، «رضایت از زندگی عمومی»، «پرسش نامه سلامت عمومی». یافته ها نشان داد احساس گناه با پیامدهای مثبت روانی همراه است، در حالی که احساس شرم با پیامدهای منفی روانی همایند است. احساس گناه رابطه ضعیف و مثبتی با علاقه مندی به دین داشت، حال آنکه روابط شرم با متغیرهای دینی منفی بود. نتایج این پژوهش از نظریه سازشی بودن احساس گناه و غیرسازشی بودن شرم حمایت می کنند.

توجه روزافزون به عامل فرهنگ در ایجاد علم روان شناسی در ایران و آموزش آن رشته به ایرانیان، با برنامه ریزی درسی حساس به فرهنگ همخوان است. برنامه درسی رشته روان شناسی در مقطع کارشناسی (مصوب سال 1391) یکی از سندهای مهم آموزش روان شناسی در ایران است که طراحان آن به فرهنگ توجه ویژه کرده اند؛ اما با گذشت 10 سال از تصویب این سرفصل، بازبینی در آن لازم می نماید. پژوهش حاضر با روش تحلیل محتوای کمّی به بررسی مؤلفه های اسلامی - فرهنگی در برنامه یادشده پرداخت. نتایج پژوهش حاضر نشان داد گرچه جای درسی با عنوان «روان شناسی فرهنگی» در این برنامه خالی است سه عنوان درسی فرهنگی با محوریت آموزه های اسلامی و دانشمندان مسلمان در آن گنجانده شده است. حدود نیمی از کل 69 درس این برنامه (شامل دروس اصلی / پایه، تخصصی و اختیاری) حاوی دست کم یک عنصر اسلامی - فرهنگی است؛ گرچه، توجه به فرهنگ و اسلام در بسیاری از موارد صرفاً با گنجاندن واژه های فرهنگ و اسلام ناتمام مانده است. افزون بر این، جای خالی نام نظریه پردازان ایرانی معاصر و نظریه هایشان، ابزارهای روان سنجی ساخته شده توسط ایرانیان و مواردی ازاین دست در برنامه درسی ای که بومی سازی را سرلوحه خود قرار داده است جلب توجه می کند. بازنگری در برنامه درسی یادشده که فراتر از برنامه درسی صرف، سندی آموزشی در رشته روان شناسی است، نه فقط اقتضای افزودن درس روان شناسی فرهنگی را دارد بلکه توجه به محتوای واقعی روان شناسی فرهنگی در سرفصل سایر دروس و اهداف کل برنامه را می طلبد.

پژوهش های پیشین گویای رابطه مثبت دین، معنویت، و دینداری با بهزیستی و سلامت روانی است. پژوهش حاضر به بررسی چگونگی رابطه دین با بهزیستی ذهنی می پردازد. این پژوهش به برازش یک مدل علّی بهزیستی ذهنی بر اساس دین می پردازد که در آن، دین از طریق امید، هدف در زندگی، و اضطراب مرگ بر شاخص های بهزیستی ذهنی اثر غیرمستقیم دارد. ۴۷۲ دانشجو به این پرسشنامه ها پاسخ دادند: «مقیاس شادی فاعلی»، «مقیاس رضایت از زندگی»، «مقیاس حرمت خود روزنبرگ»، «مقیاس تجدید نظر شده جهت گیری دینی»، «آزمون هدف در زندگی»،« مقیاس امیدواری»، و «مقیاس اضطراب مرگ تمپلر». یافته ها نشان داد شاخص های دینداری با شادی، رضایت از زندگی، حرمت خود، امیدواری، و هدف در زندگی رابطه مثبت دارند. رابطه دینداری برونی فردی با اضطراب مرگ مثبت بود. نتایج تحلیل مسیر، برازش مدل پیشنهادی را تائید کرد. به طور خاص، نقش های واسطه ای دو متغیر امید، و هدف در زندگی در رابطه دین با بهزیستی ذهنی تائید شدند. تلویحات نظری یافته های پژوهش به بحث گذاشته شد.

پژوهش حاضر با هدف پیش بینی جهت گیری دینی چرخشی دانشجویان بر اساس الگوی ارتباطات خانواده نقش و میانجیگر کمال گرایی با روش توصیفی از نوع همبستگی انجام شد. جامعه آماری این پژوهش را کلیه دانشجویان دانشگاه فرهنگیان شهر تهران در سال 1401 تشکیل دادند که از میان آن ها 388 نفر به صورت نمونه گیری سهمیه ایانتخاب شدند و به پرسشنامه های جهت گیری دینی چرخشی، کمال گرایی و پرسش نامه تجدیدنظر شده الگوهای ارتباطی خانواده پاسخ دادند. برای تجزیه وتحلیل اطلاعات، از روش مدل یابی معادلات ساختاری استفاده شد و داده ها توسط نرم افزار spss نسخه 24 و AMOS تحلیل شدند. نتایج مدل سازی حاکی از برازش مناسب مدل پژوهش بود. همچنین نتایج نشان داد که الگوی ارتباطات خانواده هم به صورت مستقیم و هم با میانجیگری کمال گرایی بر جهت گیری دینی چرخشی دانشجویان تأثیر دارند. بر اساس نتایج پژوهش حاضر می توان گفت افراد با سبک ارتباطی گفت و شنودوهمنوایی،از مسیر کمال گرایی،تاثیرات مثبت و منفی و با معنا بر انواع جهت گیری های دینی چرخشی دارند.پیشنهادمی شود که به نقش میانجی کمال گرایی در رابطه بین الگوهای ارتباطی خانواده و جهت گیری دینی چرخشی توجه شود و درمانگران این مؤلفه را در کاربست درمانی و الگوهای تربیتی خود بگنجانند.

این پژوهش با هدف سنجش سرمایه روان شناختی در طلاب و بررسی پایایی و روایی یک مقیاس عمومی سرمایه روان شناختی در نمونه ای از طلاب انجام شد. بدین منظور 314 طلبه به «مقیاس تجدیدنظرشده کوتاه سرمایه روان شناختی»، مقیاس شادی فاعلی، مقیاس رضایت از زندگی، و مقیاس حرمت خود روزنبرگ پاسخ دادند. نتایج نشان دادند که پایایی درونی مقیاس سرمایه روان شناختی با روش آلفای کرونباخ برابر با 89/0 به دست آمد. همبستگی مقیاس سرمایه روان شناختی با شادی، رضایت از زندگی، و حرمت خود متوسط تا قوی بود که گویای روایی همگرای آن مقیاس است. تفاوت معناداری بین دو جنس در سرمایه روان شناختی به دست نیامد. اما افراد متأهل در سرمایه روان شناختی نمره های بالاتری از افراد مجرد به دست آوردند. ضمناً سطح سرمایه روان شناختی طلاب در مقایسه با سه نمونه خارجی بالا قلمداد می شود. این پژوهش، ضمن معرفی یک مقیاس روا و پایای سرمایه روان شناختی به پژوهشگران ایرانی، وضعیت سرمایه روان شناختی گروهی از طلاب ایرانی را تعیین کرد.

پژوهش حاضر جایگاه اسلام در برنامه های درسی روان شناسی خانواده در ایران را بررسی کرد. بدین منظور بیش از 50 برنامه درسی مصوب در وزارت علوم و وزارت بهداشت بررسی شدند. از این میان، پنج رشته درسی مرتبط با روان شناسی خانواده یافت شدند که همگی در سطح تحصیلات تکمیلی بودند. در این برنامه های درسی کم و بیش به اسلام و روان شناسی اسلامی در پرورش روان شناسان خانواده و به خصوص خانواده درمانگران توجه شده است. ضمناً در برنامه های درسی 14 رشته دیگر دروسی درباره روان شناسی یا مشاوره خانواده گنجانده شده اند که در تعداد اندکی از آنها به اسلام اشاره ای شده است. تحلیل محتوای مرتبط با اسلام در برنامه های درسی روان شناسی خانواده نشان دهنده فقدان ابتنای این برنامه ها بر تحلیل از محتوای اسلام است که شکلی نه چندان آرمانی از برنامه درسی روان شناسی را در رابطه با اسلام ارائه می کند. این پژوهش تصویری کلی از نقش اسلام در برنامه های درسی روان شناسی خانواده در ایران فراهم آورد و بر لزوم انجام پژوهش های بنیادین برای دستیابی به برنامه درسی حساس به فرهنگ در دانشگاه های ایران تأکید می کند.

هدف از پژوهش حاضر پیش بینی جهت گیری دینی چرخشی دانشجویان بر پایه الگوی ارتباطات خانواده با نقش میانجی خودشیفتگی بود. روش پژوهش از نوع توصیفی همبستگی با رویکرد معادلات ساختاری بود. جامعه آماری پژوهش را دانشجویان دانشگاه فرهنگیان شهر تهران در سال 1401 تشکیل دادند، که از میان آنها 388 نفر به صورت نمونه گیری طبقه ای انتخاب شدند و به مقیاس های جهت گیری دینی چرخشی، الگوهای ارتباطی خانواده، و خودشیفتگی پاسخ دادند. برای تحلیل داده ها از روش مدل یابی معادلات ساختاری استفاده شد. یافته ها نشان داد خودشیفتگی اثر الگوی گفت و شنود ارتباطات خانواده بر جهت گیری دینی چرخشی غیرمتعهد غیرتأمل گر را به صورت منفی و اثر آن بر جهت گیری دینی چرخشی متعهد تأمل گر و متعهد غیرتأمل گر را به صورت مثبت میانجیگری می کند. متغیرهای الگوی ارتباطات خانواده و خودشیفتگی در مجموع به ترتیب 20، 9، 14، و 20 درصد از واریانس جهت گیری دینی چرخشی متعهد تأمل گر، متعهد غیرتأمل گر، غیرمتعهد تأمل گر و غیرمتعهد غیرتأمل گر را تبیین کردند. می توان گفت که تعاملات خانواده ممکن است نوع جهت گیری دینی فرزندان را تبیین نماید و بر شخصیت آنها اثرگذار باشد.