اسلام و پژوهش های روانشناختی

این پژوهش با هدف طراحی، ساخت و بررسی ویژگی های روان سنجی پرسش نامه خودشفقتی بر اساس مدل اسلامی انجام شده است. در ابتدا با مراجعه به مدل اسلامی خودشفقتی که قبلاً مؤلفه های آن بر اساس منابع اسلامی استخراج شده بود، دسته بندی مؤلفه ها و زیرمؤلفه های این سازه با اندکی اصلاح، مبنای کار قرار داده شد و پرسش نامه 109گویه ای طراحی شد. برای تعیین روایی محتوایی، از نظرات 10 تن از خبره ها استفاده شد ضریب نسبت روایی محتوایی (CVR) و ضریب روایی محتوایی (CVI) محاسبه شد؛ پس از تأیید روایی محتوایی به منظور بررسی ویژگی های روان سنجی و تحلیل عاملی پرسش نامه، 243 نفر از طلاب و دانشجویان در حال تحصیل در سال تحصیلی 1401 1402 به شیوه نمونه گیری در دسترس انتخاب شدند و جهت بررسی روایی هم گرا پرسش نامه های خودشفقتی نف و بهزیستی روان شناختی ریف توسط آزمودنی ها تکمیل شدند. نتایج تحلیل عاملی اکتشافی نشان داد که پرسش نامه خودشفقتی اسلامی دارای 6 عامل بوده که به ترتیب شفقت معنوی، مهار هیجانی، شفقت جسمی، خودآگاهی هدفمندانه، مراقبت گری و خداآگاهی نام گذاری شدند. این 6 مؤلفه در مجموع 523/42 درصد واریانس کل پرسش نامه را برآورد می کنند. ضریب آلفای کرونباخ در دو مرحله آزمایشی و نهایی به ترتیب 938/0 و 904/0 و همبستگی بین دو نیمه پرسش نامه 602/0 به دست آمد.

امنیت عاطفی خانواده، به حالتی گویند که در آن شخص اطمینان داشته باشد در محیط خانواده نیازهای عاطفی او برآورده می شود. پژوهش حاضر با هدف تبیین مؤلفه های امنیت عاطفی خانواده در قرآن کریم انجام شده است. روش پژوهش حاضر تحلیل محتوای کیفی به شمار می رود؛ روشی که داده های متنی از طریق تجزیه وتحلیل و با فرایندهای کدبندی طبقه بندی نظام مند و طراحی الگوهای شناخته شده خلاصه و ارائه می شوند. نتایج حاصل از تجزیه وتحلیل کیفی پژوهش نشان داد که مؤلفه های امنیت عاطفی خانواده از نظر قرآن به دو حیطه مؤلفه های زمینه ساز و آشکارساز تقسیم می شوند. «عوامل زمینه ساز امنیت عاطفی خانواده» بر اساس قرآن عبارت اند از: 1. تفاوت نقش ها و وظایف زن و مرد؛ 2. صلاحیت های جسمی و روانی؛ 3. تنظیم قدرت در خانواده (قوامیت مرد)؛ 4. حفظ مرزهای خانواده؛ 5. سنخیت در ایمان. حیطه دوم عوامل آشکارساز امنیت عاطفی خانواده عبارت اند از: 1. پشتیبانی شناختی (دوری از اتهام و بدگمانی یا حسن ظن، رشدهای عقلی و شناختی متناسب با روابط خانوادگی)؛ 2. پشتیبانی عاطفی (مباشرت به معروف، محبت، آرامش، ارضای جنسی)؛ 3. پشتیبانی رفتاری (محدودیت روابط جنسی به درون خانواده، بخشش و مدارا، حل تعارض و مدیریت نشوز و شقاق).

این پژوهش با هدف دستیابی به مدل مفهومی بلندهمتی در منابع اسلامی انجام شده است. روش به کار رفته در این پژوهش، تحلیل کیفی محتوای متون دینی بود. به این منظور، ابتدا مفاهیم و گزاره های مرتبط با بلندهمتی در منابع اسلامی گردآوری شد؛ در مرحله بعد مفاهیم و گزاره های گردآوری شده با استفاده از اصول پیش پردازش متن؛ مانند هم معنایی، چندمعنایی و حوزه معنایی مورد بررسی قرار گرفت؛ سپس محتواهای استنباطی مربوط به هر گزاره، در یک فرم ثبت شد و در قالب یک جدول برای سنجش روایی محتوایی در اختیار کارشناسان قرار گرفت. پس از دریافت نظر کارشناسان و محاسبه CVI و CVR سرانجام 9 مؤلفه (آرزوی عاقلانه، آینده نگری هدفمند، اندیشه ورزی، آگاهی و دانش، گرایش به پیشرفت، امیدواری، عزم و اراده، پایداری و بزرگی نفس) نمره لازم را کسب نمودند. در نهایت با توجه به مؤلفه های به دست آمده، مدل مفهومی بلندهمتی ترسیم و در قالب یک شکل ارائه شد. نتایج این پژوهش می تواند برای ساخت پرسش نامه و بسته آموزشی بلندهمتی در پژوهش های بعدی مورد استفاده قرار گیرد.

اضطراب احساسی طبیعی در انسان هاست، که هرکسی در شرایطی از زندگی آن را تجربه می کند. درمانگران متوجه شده اند که نبودن معنا، هویت و هدف در زندگی، زمینه اضطراب ها و مشکلات روانی و رفتاری متعددی را برای انسان فراهم می کنند. به همین جهت، آنها ضمن پرداختن به علائم بالینی و اختلالات رفتاری، به هویت، معنا و هدف زندگی نیز توجه می کنند. این امور، روان درمانی را با دین و معنویت پیوند می زند و تأثیر مسائل دینی و معنوی را بر سلامت روانی، آشکار می سازد. درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد یکی از درمان های رایج است که هدف اصلی آن تقویت انعطاف پذیری روان شناختی است. هدف ما در این پژوهش، کاهش نشانگان اضطراب بر اساس مبانی دینی با استفاده از درمان پذیرش و تعهد است. این پژوهش از روش توصیفی تحلیلی به منظور جمع آوری، توصیف، دسته بندی و تجزیه وتحلیل مدل مفهومی درمان پذیرش و تعهد از منابع اسلامی و از روش پیمایشی به منظور بررسی روایی مفاهیم استخراج شده از منظر کارشناسان استفاده کرده است. تمامی مفاهیم استخراج شده در این پژوهش بر اساس شاخص روایی محتوا تأیید و دو مفهوم حلم برای مؤلفه پذیرش و توبه برای مؤلفه گسلش شناختی بر اساس ضریب نسبی روایی محتوا، رد شدند که در طرح نمای الگوی نظری اکت بر اساس مفاهیم اسلامی بیان شده اند. بسته آموزشی روان شناختی مبتنی بر پذیرش و تعهد با رویکرد اسلامی تلاش دارد با غنی تر کردن درمان، تأثیرگذاری بیشتر و ملاحظات اجتماعی جامعه اسلامی، به کمک درمانگران متعهد مسلمان، قدمی در جهت کاهش نشانگان اضطراب درمان جویان بردارد.

هدف این پژوهش تبیین فنون و مراحل درمان اختلال وسواس اجباری طهارت و نجاست بر اساس منابع اسلامی است. بدین منظور پژوهش به روش توصیفی تحلیلی انجام شد که پس از طی مراحل منبع شناسی، دسته بندی و بررسی منابع، استخراج و تحلیل داده های گردآوری شده از این منابع، فنون و مراحل درمان این اختلال بر اساس منابع اسلامی استنباط شد. یافته های پژوهش نشان داد که بر اساس منابع اسلامی این اختلال دارای فنون درمانی متعددی است که در این پژوهش هجده فن بیان شده است که عبارت اند از: بینش افزایی نسبت به اراده، تقویت تدبیر و تعقل، اصلاح سبک زندگی، تقویت عزت نفس، استعاذه و تذکر، استفاده از انگشتر جزع یمانی، رعایت نظافت، بینش افزایی، کاهش دهی نگرانی ناشی از برخورد با نجاست، کاهش دهی نگرانی های مربوط به طهارت و نجاست، وادارسازی نفس، مراقبت از ذهن، یادگیری علوم عقلی، تقویت تفکر، مراقبه، عدم هم نشینی با اهل شک، هم نشینی با اهل یقین و توکل. از این فنون می توان هفت مرحله درمان را طراحی کرد که با طی این مراحل به درمان بیماران مبتلا به اختلال وسواس اجباری طهارت و نجاست کمک کرد. این مراحل عبارت اند از:  تقویت اراده، کاهش دهی وسوسه ها، بینش افزایی، کاهش دهی نگرانی، اصلاح سوگیری قوه عاقله، اصلاح رفتارهای وسواسی و استفاده از فنون ارتباطی.

پژوهش حاضر با هدف بررسی اثربخشی آموزش فضیلت های اخلاقی مبتنی بر روان نمایشگری بر ارتقای خویشتن داری، مهربانی و همدلی در نوجوانان انجام شد. این مطالعه به روش نیمه آزمایشی با طرح پیش آزمون پس آزمون و گروه کنترل صورت گرفت. جامعه آماری شامل کلیه دانش آموزان پسر ۱۳ ۱۵ ساله شهر اصفهان در سال ۱۴۰۲ بود که از میان آنها ۳۰ نفر به صورت هدفمند انتخاب و به طور تصادفی در دو گروه آزمایش و کنترل جای داده شدند. گروه آزمایش در ۸ جلسه ۱۰۰ دقیقه ای تحت آموزش فضیلت های اخلاقی مبتنی بر روان نمایشگری قرار گرفت. برای سنجش متغیرهای پژوهش از پرسش نامه های استاندارد خویشتن داری، مهربانی و همدلی استفاده شد. داده ها با روش تحلیل کواریانس مورد بررسی قرار گرفتند. نتایج نشان داد آموزش مذکور تأثیر مثبت و معناداری بر افزایش خویشتن داری، مهربانی و همدلی در نوجوانان دارد.

هدف پژوهش حاضر بررسی اثربخشی کرامت درمانی معنوی اسلامی بر خودکارآمدی و باورهای غلط ناسازگار در دانش آموزان کنکوری بود. روش پژوهش حاضر نیمه آزمایشی با طرح پیش آزمون – پس آزمون با گروه کنترل بود. جامعه این پژوهش کلیه دختران نوجوان کنکوری شهرستان مهولات بودند که از بین آنها تعداد 30 نفر از نوجوانان کنکوری به صورت نمونه گیری داوطلبانه انتخاب شدند و به صورت تصادفی در دو گروه کنترل (15 نفر) و آزمایش (15 نفر) قرار گرفتند. گروه آزمایش برنامه کرامت درمانی معنوی اسلامی را طی شش جلسه دریافت کردند؛ درحالی که گروه کنترل تحت هیچ گونه مداخله ای قرار نگرفتند. برای جمع آوری داده ها از پرسش نامه خودکارآمدی تحصیلی دانش آموز و پرسش نامه باورهای غیرمنطقی اهواز استفاده شد. جهت تجزیه و تحلیل داده ها از آزمون تحلیل کوواریانس چندمتغیری استفاده شد. نتایج حاکی از اثربخشی کرامت درمانی اسلامی بر کاهش باورهای غلط و افزایش خودکارآمدی دانش آموزان بود. کرامت درمانی معنوی اسلامی می تواند روش مناسبی برای افزایش خودکارآمدی تحصیلی و کاهش باورهای غیرمنطقی در دانش آموزان کنکوری باشد و همچنین به عنوان مداخله ای مبتنی بر شواهد تجربی در درمان های نوجوانان مورد استفاده قرار گیرد.

هدف پژوهش حاضر، شناسایی مؤلفه های خودابرازی جنسی همسران با تکیه بر منابع اسلامی بود. این پژوهش از نوع کیفی بوده و با استفاده از روش تحلیل مضمون، بر اساس فرآیند جامع شش مرحله ای Braun و Clarke، شامل 1. آشنایی با داده ها؛ 2. ایجاد و کدگذاری کدهای اولیه؛ 3. جست وجو و شناسایی مضامین؛ 4. ترسیم شبکه مضامین؛ 5. تحلیل شبکه مضامین؛ 6. تدوین گزارش، اجرا شد. در این راستا، مفاهیم مرتبط با حوزه معنایی خودابرازی جنسی از متون اسلامی جست وجو و به صورت هدفمند انتخاب شدند. پس از بررسی بیش از 2000 آیه، 52 مضمون فرعی اولیه شناسایی شده و در مراحل بعدی، به 35 مضمون فرعی ثانویه و در نهایت به 5 مضمون اصلی تقلیل یافتند. یافته های پژوهش نشان داد که ساختار مفهومی خودابرازی جنسی در متون اسلامی شامل پنج مؤلفه اصلی آمادگی، زینت کردن، جلوه گری، آماده سازی و عرضه کردن است. نتایج کلی پژوهش بیانگر آن است که خودابرازی جنسی همسران در اسلام بر جنبه های تعاملی و زیباشناختی رفتار زوجین تأکید دارد. این نتایج می تواند زمینه ساز تدوین راهبردهایی در جهت تقویت روابط همسران با محوریت آموزه های اسلامی باشد.

هدف این پژوهش، تبیین روان شناختی سعادت گرایی شقاوت گرایی در انواع شادی و راهکارهای مدیریت آن از دیدگاه قرآن و حدیث است. شادی، محرکی برای نیازهای اساسی انسان در زندگی است. عامل رشد، موفقیت و ابزاری برای افزایش توانایی انسان می باشد، اما همین هیجان می تواند زیانمند و سبب هلاکت فرد و غضب خداوند، و شقاوت ابدی فرد شود. بررسی ها نشان می دهد که اگر هیجان شادی کنترل نشود، مشکلات عاطفی، رفتاری و جسمانی را در پی خواهد داشت و آگاهی از این مطلب ضرورت پیدا می کند که کدام یک از انواع شادی سعادت گرایانه و کدام شقاوت گرایانه است. پژوهش حاضر از لحاظ هدف در طبقه پژوهش های نظری و کاربردی و از لحاظ جمع آوری و تجزیه وتحلیل داده ها در دسته پژوهش های کیفی قرار دارد، که با بهره گیری از قرآن و حدیث درصدد است تا به پرسش های تحقیق پاسخ درخور دهد. برای جمع آوری اطلاعات مورد نیاز از شیوه کتابخانه ای استفاده شده است. در این شیوه با مراجعه به کتاب ها و متون اسلامی و نرم افزارهای قرآنی و حدیثی اطلاعات لازم گردآوری شده است. در منابع اسلامی راهکارهای متعددی؛ از جمله راهکارهای معنوی (شامل: ایمان و عمل صالح، بردباری در سختی ها، تقویت توانمندی مهارگری)، راهکارهای شناختی (شامل: شناخت عوامل شادی های منفی و شادی های مثبت، باور و اطمینان به اراده الهی، شناخت داشته های مادی و معنوی، درک عقلانی نسبت به آرزوها) و راهکارهای رفتاری (شامل: گره گشایی و شاد کردن دیگران، مددجویی از پروردگار) ارائه شد.

پژوهش حاضر با هدف تدوین مداخله مقابله ای مبتنی بر الگوی اسلامی تنظیم رفتار جنسی در افزایش خویشتن داری جنسی جوانان در انتظار ازدواج (21 35 سالگی) انجام شده است. بدین منظور اهداف، فنون و تکالیف این مداخله طراحی، روایی محتوای آن بررسی و در نهایت، کارآمدی آن در افزایش خویشتن داری جنسی بررسی شده است. برای بررسی روایی محتوای مداخله از نظر کارشناسان استفاده شد. در بررسی کارآمدی طرح نمای درمانی از یک طرح آزمایشی تک آزمودنی با خط پایه چندگانه و نمونه سه نفری شامل جوانان استفاده شد. فنون و تکالیف مداخله مقابله ای مبتنی بر الگوی اسلامی تنظیم رفتار جنسی در پنج گام به دست آمد. روایی محتوای طرح نما نیز برای تمامی راهبردها و برخی از اهداف عملیاتی، فنون و تکالیف در اظهارنظر شش کارشناس تأیید شد. در طرح آزمایشی تک آزمودنی، یافته ها نشان داد هر سه مراجع با شروع مداخله روند افزایشی و رو به بهبودی را در مقیاس خویشتن داری جنسی (79 درصد) نشان دادند. میزان 100% درصد داده غیرهمپوش مربوط به تحلیل دیداری در مقیاس خویشتن داری جنسی برای مراجع دوم، و 83% درصد برای مراجع اول نشان داد که مداخله طراحی شده از کارآمدی برخوردار است. بخش عمده ای از تغییرات به وجودآمده در دوره پیگیری یک ماهه و سه ماهه ادامه پیدا کرد. نتیجه این پژوهش نشان می دهد که طرح نمای درمانی مبتنی بر الگوی تنظیم رفتار جنسی با رویکرد اسلامی مداخله ای مقابله ای است که در افزایش خویشتن داری جنسی تأثیر دارد.

امروزه سرگرمی ها در کنار خانواده و گروه همسالان با کارکردهای متعدد بر روحیات فردی و اجتماعی نوجوانان اثر می گذارند. به باور کارشناسان تعلیم وتربیت در دوره نوجوانی شخصیت فرد دستخوش تغییرات مهم و سرنوشت ساز است که بحران های هویتی از جمله مهم ترین این تغییرات به شمار می رود. توجه به دیدگاه های اسلامی می تواند در استفاده از تأثیرهای مطلوب و در امان ماندن از تأثیرهای نامطلوب سرگرمی ها در زمینه بحران های هویتی نوجوانان راهگشا باشد. پژوهش حاضر با روش توصیفی تحلیلی در پی روشن کردن این دیدگاه هاست. در این پژوهش مشخص شد با رعایت دیدگاه های اسلامی برخی از تأثیرهای مطلوب سرگرمی بر بحران های هویتی نوجوانان عبارت اند از: ایجاد شادی حلال، آموزش دهی امور مختلف در جهت کنترل افکار عمومی و هیجانات سرنوشت ساز نوجوانان به نفع اهداف دینی، تخلیه هیجانات مزاحم و فروخورده، ایجاد هیجان به منظور تنوع بخشی به زندگی و لذت بردن حلال، فراموشی هدفمند و موقت مشکلات و مسئولیت های فرساینده و سنگین، خودیابی و زمینه سازی برای ارزیابی بهتر از خود، جانشین شدن برای اعمال زشت و ناپسند، جامعه پذیری صحیح و انتقال ارزش های اسلامی، تقویت کار گروهی و حس همکاری در خوبی ها؛ همچنین در صورت عدم رعایت دیدگاه های اسلامی برخی از تأثیرهای نامطلوب سرگرمی بر بحران های هویتی نوجوانان عبارت اند از: ایجاد شادی آنی و تفاخر به این شادی ها، تخلیه هیجانات لازم برای انجام مسئولیت های دینی و سایر مسئولیت ها، هرزه نگاری، هیجان خواهی به شکلی که به مرور واکنش های مثبت عاطفی نوجوان را از بین ببرد و موجب رفتارهای فاقد دوراندیشی شود، ایجاد غفلت از خانواده و گروه های همسال، جانشین رفتارهای پسندیده مانند فعالیت شغلی و یا انقلابی شدن.

هدف از پژوهش حاضر پیش بینی جهت گیری دینی چرخشی دانشجویان بر پایه الگوی ارتباطات خانواده با نقش میانجی خودشیفتگی بود. روش پژوهش از نوع توصیفی همبستگی با رویکرد معادلات ساختاری بود. جامعه آماری پژوهش را دانشجویان دانشگاه فرهنگیان شهر تهران در سال 1401 تشکیل دادند، که از میان آنها 388 نفر به صورت نمونه گیری طبقه ای انتخاب شدند و به مقیاس های جهت گیری دینی چرخشی، الگوهای ارتباطی خانواده، و خودشیفتگی پاسخ دادند. برای تحلیل داده ها از روش مدل یابی معادلات ساختاری استفاده شد. یافته ها نشان داد خودشیفتگی اثر الگوی گفت و شنود ارتباطات خانواده بر جهت گیری دینی چرخشی غیرمتعهد غیرتأمل گر را به صورت منفی و اثر آن بر جهت گیری دینی چرخشی متعهد تأمل گر و متعهد غیرتأمل گر را به صورت مثبت میانجیگری می کند. متغیرهای الگوی ارتباطات خانواده و خودشیفتگی در مجموع به ترتیب 20، 9، 14، و 20 درصد از واریانس جهت گیری دینی چرخشی متعهد تأمل گر، متعهد غیرتأمل گر، غیرمتعهد تأمل گر و غیرمتعهد غیرتأمل گر را تبیین کردند. می توان گفت که تعاملات خانواده ممکن است نوع جهت گیری دینی فرزندان را تبیین نماید و بر شخصیت آنها اثرگذار باشد.