محمد احسانی فر لنگرودی

سخن از چگونگی ارزیابی و اعتبارسنجی احادیث غیر امامیّه، یعنی دیگر فِرَق اسلامی است. حدیث، خواه شیعی باشد یا جز آن، اگر واجد ملاک های واقعی اعتبار باشد، معتبر شمرده می-شود. بنابراین اگر همه راویان موجود در سلسله سند حدیثی در نگاه ما یا در نگاه رجالیانی که ما به وثاقت خود آنها و به مبانی جرح و تعدیل آنان اذعان داریم ، دارای توثیق باشند، حدیث، صحیح یا موثَّق شمرده می شود؛ یا اگر در راویان آن، ممدوحِ فاقد توثیق هم باشد، حدیث، حَسَن است. همچنین اگر در راویان، فرد فاقد ممدوحیت و توثیقِ مقبول باشد، حدیث، ضعیف است. بر این اساس به دلیل عدم تأمین شروط مورد اشاره، صحّت و اعتبار سندیِ بیشتر منابع و روایات آنان، قابل تأیید نیست. البته در منابع امامیّه احادیث بسیاری از راویان غیر شیعه داریم که این شروط در آنها تأمین شده و موثّق و معتبر شمرده می شوند. از سوی دیگر، ممکن است با سندپژوهی، اعتبار حدیثی اثبات نشود، ولی از راه تبیّن، احراز اعتبار شود که شرحش در آخر مقاله به اختصار می آید.

بسیارى، بدون لحاظ سیاق، آیه «نسخ» و «اِنساء» را بر آیات قرآنى تطبیق نموده، و با تکیه بر ظاهر آیه، به محذورات عقلى ـ کلامى مربوط به اِنساء، گردن نهاده، و یا به تاویلى دور، روى آورده اند. این مقاله، با بهره گیرى از ظواهر لفظى و سیاقى آیه، چشم انداز جدیدى ـ با دو ویژگى: حفظ ظهور آیه مبارکه و پیراستن مفاد آن از محذورات عقلى ـ برمى نماید. به اقتضاى سیاق، مراد از «آیه»، آیات کتب آسمانى پیشین است، و آیه نسخ در مقام دفع برخى شبهات یهود است که مى پنداشتند، نسخ و انساء آیات الهى، محال و مخالف حکمت است، لیکن به لحاظ اطلاق آیه، اگر وقوعِ نسخ و انساء، در شریعت جاودانه اسلام و کتاب قرآن اثبات شود، به سان هر قضیه حقیقیه اى، آیات قرآن را نیز شامل مى شود. نسخ حکم، امرى معقول، بلکه ثابت است، ولى به دلایل متین و معتبر، این انساء در مقام تطبیق بر مصادیق، بر آیات قرآنى قابل انطباق نیست و تنها بر همان آیات «منسى» کتب و شرایع پیشین قابل تطبیق است.