علی اصغر نصرتی

این مقاله با رویکردی تطبیقی، به بررسی الگوهای استعمارستیزی در اندیشه فقهی- سیاسی آیت الله خامنه ای و سید قطب می پردازد. پرسش اصلی پژوهش آن است که تمایزات بنیادین این دو الگو در مواجهه با استعمار و سلطه غربی چیست و آیا می توان از تأثیر مستقیم اندیشه های سید قطب بر دیدگاه های استعمارستیزانه آیت الله خامنه ای سخن گفت؟ روش تحقیق، تحلیل محتوای ضمنی و مقایسه تطبیقی مواضع فکری و عملی این دو متفکر در متون اصلی و منابع معتبر ثانویه است. یافته ها نشان می دهد که سید قطب در بستر جغرافیایی مصرِ تحت سلطه استعمار و در مواجهه با دولت های ملی گرای سکولار، گفتمان استعمارستیزی خود را بر پایه مفاهیمی چون «جاهلیت مدرن» حاکمان جهان اسلام و غرب و «جهاد تهاجمی» بنا نهاد و بر طهارت عقیدتی جهان اسلام و مرزبندی فرهنگی با غرب تأکید داشت. در مقابل، آیت الله خامنه ای در بستر ایرانِ پیش و پس از انقلاب اسلامی و در مواجهه با سلطه ترکیبی (سخت و نرم) غرب، الگوی «استعمارستیزی تمدنی» را با تکیه بر فقه حکومتی، ولایت فقیه، نظام سازی اسلامی، مردم گرایی دینی، اقتصاد مقاومتی و جهاد تبیین نهادینه ساخت. نتیجه گیری پژوهش حاکی از آن است که زمینه های اعتقادی و تاریخی نقش تعیین کننده ای در سطح و شیوه تحقق استعمارستیزی در اندیشه و عمل سیاسی این دو متفکر داشته اند. به گونه ای که سید قطب نماینده الگوی جنبش انقلابی و جهادی مبتنی بر آموزه های اهل سنت، و آیت الله خامنه ای نماینده الگوی نظام سازی و تقابل تمدنی نرم (و درصورت لزوم دفاع سخت) مبتنی بر آموزه های شیعی و مشترک اسلامی است. این الگو در میدان مقاومت اسلامی در برابر سلطه استعماری، مورد پذیرش و عمل برخی خطوط مقدم مقاومت شیعه و سنی، به ویژه با محوریت جمهوری اسلامی ایران، قرار گرفته است. درخصوص شبهه تأثیرپذیری مستقیم آیت الله خامنه ای از اندیشه های سید قطب نیز یافته ها نشان می دهد که اگرچه تأثیرپذیری یا الهام گیری از شرایط و زمینه های فکری برای هر اندیشمندی امری محتمل است، اما این تأثیر در حدی محدود بوده و مبانی اعتقادی، شرایط تاریخی و جغرافیایی خاص، و همراهی با امام خمینی (ره) در انقلاب اسلامی، موجب تقویت استقلال الگوی استعمارستیزی آیت الله خامنه ای شده است.

گستره موضوعی، یکی از مؤلفه های مهم فلسفه علمی فقه سیاسی است که سعه و ضیق حضور دین و شریعت را در حیات سیاسی و اجتماعی ترسیم می نماید. تلقی های مختلف از فقه سیاسی وجود دارد. در این مقاله یکی از مفروضات، تناسب گستره موضوعی با تلقی و رویکرد به فقه سیاسی است که در سه منظر فقه احکام، فقه نظام ها و فقه سرپرستی تکامل اجتماعی بررسی شده و گستره موضوعی فقه سیاسی به تفصیل در رویکرد منتخب (رویکرد سرپرستی تکامل اجتماعی) به لحاظ کلی دانش، به لحاظ تعریف فقه سیاسی و مفاهیم سرپرستی تکامل اراده های اجتماعی، به لحاظ حوزه مسائل عبارت ترکیبی فقه سیاسی، به لحاظ اصلی ترین موضوعات اجتماعی و به لحاظ حوزه های سرپرستی مورد توجه و بررسی قرار گرفته است. در این حوزه اخیر و تأثیر گذار به دامنه موضوعی فقه سیاسی در حوزه های فرد، جامعه، حکومت، تمدن و تاریخ اشاره شده است.