ایرج زارعی

تاریخ معاصر ایران،یاد آور سه موجِ دموکراتیزاسیون است که مجددا به اقتدارگرایی بازگشته اند.این پژوهش مدعی است،در موج چهارم که از زمان اصلاح طلبان آغاز شد نیز گذارِ دموکراتیک، پارابلماتیک بوده و در دوره اعتدالگرایان منجر به تثبیتِ اقتدارگرایی شده است.رویکردِ روش شناختی پژوهش،عقلانیتِ انتقادی است. لذا مشکلِ گذار ابتدا تبیین و سپس، «پرسش علمی» اینگونه طرح شد که«چرا فرآیندِگذار متوقف و اقتدارگرایی در دوره اعتدالگرایان تثبیت شده است؟» . برای پاسخِ تئوریک به پرسش،دستگاه نظریِ پژوهش بر اساس تئوری هایِ کنشگرایِ گذار،صورت بندی شده است.سپس فرضیه ها از دستگاه نظری استنتاج گردید. مبنایِ فرضیه ها، فقدانِ سه شرطِ لازم«وضعیت نخبگان گسیخته»«پیمان دمکراتیک»و«مشروعیتِ دموکراسی» یا«نظام حزبیِ نهادمند»در فرآیندِ دموکراتیزاسیون است. سرانجام برای داوریِ تجربیِ دستگاهِ نظری و فرضیه ها،به وقایع تاریخی مراجعه شد. روش پژوهش تطبیقی-تاریخی با دو سطح تحلیل است. از تکنیک تحلیل روایتی در تفسیر و از تکنیکِ تحلیلِ همایندی در تبیینِ علّی استفاده شده است.برای روایی کاربستِ تکنیک همایندی،دستگاهِ تئوریک به عنوان موردِ «گواه»،است. پژوهش«مورد محور»، واحدِ تحلیل؛دوره اعتدالگرایان و شیوه پژوهش اسنادی و کتابخانه ای است.یافته ها نشان می دهد در دوره اعتدالگرایان، دو مؤلفه وضعیت نخبگان و وجود بحران؛با تثبیت اقتدارگرایی هم آیند است. هم چنین در فرآیندِ دموکراتیزاسیون که پس از استیلای نخبگان یکپارچه ایدئولوژیک، متوقف شده بود، وضعیت بحران،در نبودِ نظام حزبی نهادمند و یا عدمِ مشروعیت بالای دموکراسی،منجر به تثبیتِ اقتدارگرایی شده است.این یافته خلاف انتظار دستگاه تحلیل نظری و نیز گزاره های تئوریک در رویکردکنشگرای گذار است.

در تاریخ معاصر ایران؛پیش از این از سه موجِ استقرار دموکراسی یاد شده،که هر سه مجددا به اقتدارگرایی بازگشت داشته است.مدعای پژوهش این است،در موج چهارم نیز؛گذارِ دموکراتیک در دوره اصولگرایان پرابلماتیک شده و به اقتدارگرایی بازگشت داشته است.در چارچوبِ رویکردِ عقلانیتِ انتقادی حاکم بر پژوهش،پس از تبیین این مشکل در فرآیندِگذاردمکراتیک «پرسش» پژوهش این است«چرا موج چهارم دموکراتیزاسیون در ایران،در مرحله گذار دموکراتیک؛متوقف و به اقتدارگرایی بازگشته است؟» در مقامِ پاسخ به پرسش،با رجحان«تئوری های کنشگرای گذار»ابتدا دستگاه نظری صورت بندی و فرضیه ها از دستگاه نظری استنتاج شد.سپس در بستر تاریخی؛چگونگی رخداد،تبین و دستگاه نظری و فرضیه ها بر اساس یافته های تجربی، داوریِ شده است. نوع پژوهش؛تاریخی تطبیقی و مورد محور است.مورد های مطالعه شده،تفسیر تاریخی و تبیین علّی شده است.در تفسیر از تکنیک تحلیل روایتی و در تبیین علّی از تکنیک تحلیل همایندی استفاده شده است.روش همایندی مستلزم مطالعه روش مند حداقل دو مورد است موردهای ما دوره اصلاح طلبان و دوره اصولگرایان است.اگرچه از برخی از جنبه ها پژوهش هایی صورت گرفته است.شیوه پژوهش(گردآوری داده ها) اسنادی و کتابخانه ای است. تحلیلِ علّی یافته ها حاکی است که دو مؤلفه؛وضعیت نخبگان و وجود بحران؛با رخدادِ بازگشت به اقتدارگرایی در دوره اصولگرایان،هم آیند است و فرآیند دموکراتیزاسیون؛پس از استیلای نخبگان یکپارچه ایدئولوژیک،متوقف شده و در نبودِ نظام حزبی نهادمند و عدمِ مشروعیت بالای دموکراسی،به اقتدارگرایی بازگشته است.این یافته ها؛تبیّینِ استنتاج شده از دستگاه نظری پژوهش و فرضیه ها را تائید می کند،اما نشان می دهد،کارکرد بحران در فرایند گذار،خلاف انتظار طرح شده در دستگاه نظری است.