زهرا رستگار حقیقی شیرازی

این پژوهش با بهره گیری از چارچوب نظری تحلیل گفتمان انتقادی نورمن فرکلاف، به بررسی چگونگی بازنمایی قیامت در قرآن و نهج البلاغه و نقش آن در شکل دهی به مشروعیت سیاسی می پردازد. مسئله اصلی تحقیق، تحلیل سازوکارهای زبانی و گفتمانی ای است که از طریق آن ها، مفهوم قیامت به عنوان ابزاری برای القای نظم اجتماعی، اعمال قدرت معنوی و مشروعیت بخشی به ساختارهای سیاسی و اخلاقی در گفتمان قرآنی و علوی بازنمایی می شود. روش پژوهش کیفی و مبتنی بر تحلیل متون در دو سطح توصیفی و تبیینی است. داده ها شامل آیاتی از قرآن و گزیده هایی از خطبه های نهج البلاغه است که به موضوع معاد و قیامت می پردازند. یافته ها نشان می دهد که قرآن با تأکید بر حتمیت، تصویرسازی های هشداردهنده، از قیامت برای انضباط بخشی فردی و تقویت تبعیت از فرمان الهی بهره می گیرد؛ در حالی که در نهج البلاغه، این مفهوم در پیوند با اخلاق سیاسی و مسئولیت اجتماعی مطرح شده و به طور مستقیم به نهادهای قدرت و عدالت سیاسی مرتبط می شود. نتیجه پژوهش نشان می دهد که قیامت در هر دو گفتمان، علاوه بر کارکرد دینی، کارکردی ایدئولوژیک در تثبیت نظم مشروع سیاسی نیز دارد.

نشانه های فراگفتمان ابزاری هستند که بدون افزودن چیزی به محتوای اصلی متن، جهت سازماندهی زبان به کار می روند. در چارچوب نظری هایلند (2005) الگویی برای تحلیل تعامل میان نویسنده متن و مخاطب آن و همچنین انسجام متن ارائه شده است. در پژوهش حاضر بر اساس الگوی نظری هایلند نشانه های فراگفتمان تعاملی و تبادلی را در رمان ها و مجموعه داستان های نوشته شده توسط هوشنگ مرادی کرمانی، یکی از نویسندگان صاحب نام در حیطه ادبیات کودک و نوجوان مورد بررسی و مقایسه قرار گرفته است. بدین منظور، برای استخراج و شناسایی انواع نشانگرهای فراگفتمان به کار رفته درمجموعه داستان ها و رمان های مرادی کرمانی که در مجموع شامل 221387 واژه می شود، و سپس مقایسه میان آنها، از نرم افزار واژه نگار انت کانک استفاده شد. در نهایت، یافته ها نشان داد که تعداد فراگفتمان های تعاملی نسبت به تبادلی در پیکره مورد بررسی بیشتر بوده است. این امر بدان معناست که تعامل با مخاطبین از راهنمایی آنها در ژانر ادبی مهم تر است. همچنین، با توجه به یکسانی سبک نوشتاری خاص نویسنده مورد پژوهش در مجموعه داستان ها و رمان ها، تحلیل داده ها با استفاده از آزمون آماری ویلکاکسون، تفاوت معناداری را در میزان فراوانی نشانگرهای فراگفتمان بین مجموعه داستان ها و رمان ها نشان نداد.

در قرآن حدود هزار و دویست آیه در حوزه معاد وجود دارد. تعدادی از این آیات سعی در متقاعد کردن مردم در پذیرفتن معاد دارند و چگونگی وقوع معاد را توصیف می کنند. برخی دیگر از این آیات، قیامت را گاهی به شکل صریح و گاهی با عناوین گفتمان مدار توصیف می کنند. این عناوین گفتمان مدار، قارعه، یوم التغابن، یوم التلاق، یوم الازفه، یوم الحسره، یوم التناد، یوم الفصل، و یوم عسیر و نظیر اینها هستند که در معنای ثانویشان ظاهر می شوند . در پژوهش حاضر این عناوین بر اساس نظر فرکلاف در سطح توصیف، هم از نظر معانی ثانوی و هم لغوی بررسی شد. در سطح تفسیر نیز این اوصاف با آیات صریح قرآن که آنها هم قیامت را توصیف می کردند، تفسیر گردید. . این معانی که هدف اصلی گوینده کلام وحی است؛ از طریق گفتمان کاوی و معانی ثانوی اوصاف به دست می آید. چرایی نزول این گونه توصیف ها از قیامت در سطح تبیین تحلیل شد و چنین به دست آمد که اعتقاد به معاد به تنهایی کافی نیست، بلکه برای سعادتمندی در آخرت توشه ای باید اندوخت.

فراگفتمان، نگرشی جدید در تحلیل کلام است که در بردارنده مشخصه های انسجامی و بینافردی است و به ایجاد ارتباط میان متن و بافت حاوی این اطلاعات با هدف برقراری ارتباط با مخاطب، سامان دهی متن و تفسیر آن از سوی مخاطب کمک می کند. به رغم اهمیت بررسی عناصر فراگفتمان به صورت تاریخی، متأسفانه تحقیقات اندکی وجود دارد که این عناصر را به صورت تاریخی به ویژه در ژانر ادبی تحلیل کرده باشد. از این رو هدف پژوهش حاضر، بررسی ترازمانی کاربرد نشانگرهای فراگفتمان تعاملی و تقابلی در آثار کودک و نوجوان هوشنگ مرادی کرمانی، نویسنده صاحب نام این حوزه، در بازه زمانی 1350 تا 1400 بر اساس انگاره هایلند (2005) است. بدین منظور، بازه زمانی موردنظر را به پنج دهه تقسیم بندی کردیم و توزیع نشانگرهای فراگفتمان را به روش دستی و با استفاده از نرم افزار واژه نگار انت کانک شناسایی و استخراج کردیم. تجزیه و تحلیل داده ها به کمک آزمون آماری کندال نشان داده است که با گذشت زمان، عناصر فراگفتمان تعاملی افزایش یافته، در حالی که عناصر فراگفتمان تقابلی کاهش یافته اند. این امر گویای این حقیقت است که برای بیان نگرش، نظرها و تعهد خود نسبت به متون و همچنین درگیرسازی بیشتر مخاطبان در متن، داستان نویسان در گذر زمان بیشتر از نشانگرهای تعاملی استفاده می کنند و در نتیجه آن، متون ادبی به سمت وسوی شخصی تر شدن و خواننده پسند تر شدن در حرکت است.