امیرحسین حاتمی

تاریخ فرهنگی یکی از انواع و شاخه های دانش تاریخ است که در طول سده بیستم میلادی به تدریج شکل گرفت و گسترش یافت. تاریخ فرهنگی به طور مشخص به موضوع شدنِ «فرهنگ» در تاریخ یا داشتن رویکردی فرهنگ گرا به تاریخ اشاره دارد. پیدایش و تکامل تاریخ فرهنگی طی مراحل مختلفی صورت گرفت. امروزه شکل مسلط این گونه از دانش تاریخ، «تاریخ فرهنگی جدید» (NCH) است که در طول دهه 80 میلادی پدید آمد و خیلی زود به یکی از پررونق ترین حوزه های پژوهشی تاریخ بدل شد، اما با وجود داشتن صفت «جدید»، این گونه از دانش تاریخ بر زمینه ها و بنیان های کلاسیکی مبتنی بود که بدون آگاهی از آن، شناخت تاریخ فرهنگی جدید نیز میسر نخواهد بود؛ با این وصف در این مقاله بدون واردشدن به مجادلات مربوط به تشریح و توضیح مفهوم تاریخ فرهنگی جدید، به دنبال پاسخ به این پرسش اصلی هستیم که مهم ترین زمینه ها و بنیان های کلاسیک تاریخ فرهنگی جدید کدام اند؟ بر پایه یافته های پژوهش، بنیان های کلاسیک تاریخ فرهنگی جدید هم از جنبه معرفت شناسی و هم از جنبه روش شناسی قابل شناسایی اند؛ از جنبه معرفت شناسی، تاریخ فرهنگی جدید بر تمایز اساسی استوار است که در قرن نوزدهم میان علوم طبیعی و علوم روحی/ فرهنگی نهاده شد. از منظر روش شناسی نیز تاریخ فرهنگی جدید مبتنی بر روش های تفسیری هرمنوتیکی است که از اواخر سده هجدهم و سراسر سده نوزدهم از سوی نظریه پردازان علوم فرهنگی تئوریزه شد؛ همچنین مورخان بزرگ فرهنگی در سده نوزده و ابتدای سده بیستم نظیر بورکهارت، هویزینگا، وِبر و دیگران آثار کلاسیکی در تاریخ فرهنگی پدید آوردند که همگی زمینه ای تاریخی برای ظهور تاریخ فرهنگی جدید فراهم کردند.

یکی از مهمترین چهره های تاریخ معاصر ایران بویژه تاریخ اقتصادی و توسعه ایران، ابوالحسن ابتهاج است که به عنوان رئیس بانک ملی ایران (مهمترین بانک ایرانی و نیز بانک ناشر اسکناس)، در دوره ای حساس و پرچالش، نقش مهمی در تحول نظام مالی و اقتصادی کشور ایفا کرد. از این رو این مقاله به بررسی عملکرد ابتهاج در دوران ریاستش بر بانک ملی و پیامدهای آن می پردازد. ابتهاج با استفاده از رویکردهای نوین مدیریتی و اقتصادی، تلاش کرد تا بانک ملی را به عنوان یک نهاد مالی کارآمد و مؤثر در توسعه اقتصادی ایران معرفی کند. او با تأکید بر اهمیت سرمایه گذاری های داخلی، اصلاحات مالیاتی و ایجاد بسترهای مناسب برای جذب سرمایه گذاران، موفق شد تا بانک ملی را در مسیر رشد و پویایی قرار دهد. همچنین، این مقاله به چالش ها و موانع موجود در این دوره، از جمله بحران های اقتصادی و سیاسی، و نحوه مدیریت ابتهاج در مواجهه با این مسائل نیز می پردازد. بر اساس یافته های پژوهش تلاش برای استقلال بانک ملی، افزایش جایگاه بین المللی این بانک و کمک به تأمین اعتبار برنامه های عمرانی بویژه در دوره پساجنگ جهانی دوم، برجسته ترین عملکرد و پیامد حضور او در این بانک بوده است.