فشرده گویی (تکثیف) و انواع آن در ومضه های شعری نجاه عبداللّه(مقاله علمی وزارت علوم)
حوزههای تخصصی:
بیان مسئله و هدف: پژوهش حاضر با هدف و بررسی تکنیک فشردهگویی در ومضههای شعری بانو، نجاه عبداللّه، شاعر معاصر عراقی، همچنین تبیین جایگاه این تکنیک در شکل و محتوای ومضههای موجود در دفترهای شعری وی نگاشته شده است. امروزه قالب شعری «قصیده الومضه» با توجه به رشد فزاینده جهان مدرن معاصر از استقبال گستردهای برخوردار بوده است. این نوع شعر برای لحظههای ناب است که از برخورد لحظهای شاعر با یک پدیده حاصل میگردد و بهمانند یک برق در ذهن او میدرخشد. درنتیجه، به شکل عبارتهایی بسیار فشرده نمود پیدا میکند. «قصیده الومضه» در ساختارهای متنی خود از تکنیکهایی برخوردار است که مهمترین آنها عنصر «التکثیف» (فشردهگویی)، «المُفارقه» (تضادّ) و «الختام المُبهِر» (پایان شگفتانگیز) است. شاعر کلاسیک در ساحت شعر با تکیه بر مکانیزم «ایجاز» در تلاش بود تا عنصر تکثیف را برجستهتر جلوه دهد، اما شاعر معاصر پا از این امر فراتر مینهد و سعی میکند تا این ساحت را در حوزه شکل، همچنین ترکیب کلام (ساختار نحوی) نیز با عنصر تکثیف هماهنگ کند. اگرچه پایه و اساس شعر بهطور کلی عنصر تکثیف است و شعر زمانی که موضوعات خود را بیان میکند، معانی را بیش از آنچه در ذهنهای مردم وجود دارد به موضوعات خود تحمیل میکند، اما این عنصر در «قصیده الومضه»، که حاصل لحظههای ناب شاعرانه است، برجستهتر جلوه مینماید و شاعر «ومضه» برای بیان اندیشههای خود در مساحتی اندک به تکنیکهای دیگری در حوزههای معنا، شکل و ترکیب کلام روی میآورد تا این مساحت اندک با لحظههای شاعرانهاش منسجمتر شود. این پژوهش بر آن است تا برای این سؤالات اساسی پاسخی مناسب بیابد که عنصر تکثیف در ومضههای شعری نجاه عبداللّه در بخشهای معنا، شکل و ساختار نحوی با چه اسلوبهایی نمود پیدا میکند؟ همچنین محتوا و بسامد انواع سهگانه این عنصر در ومضههای وی چگونه است؟
روششناسی: این پژوهش با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی انجام شده، بدینصورت که ابتدا دفترهای شعری نجاه عبداللّه مطالعه و بررسی شده است. با توجه به اینکه ایشان بیشتر متنهای شعری خویش را در قالب «قصیده الومضه» سروده، عنصر غالب بر ومضههای ایشان همان فشردهگویی است. در این راستا به منابع مرتبط با موضوع، همچنین به مصادر مختلف اعم از قدیم و جدید مراجعه گردید، سپس دریافته شد که میتوان این عنصر را در سه سطح معنا، شکل و ساختار نحوی تقسیمبندی کرد. شواهد شعری از ومضهها براساس این سه سطح استخراج، دستهبندی و تحلیل شده است. این سه سطح در شیوههایی همچون صور بیانی، همگذاری، سفیدنویسی، نشانههای نگارشی، طولی و عمودینویسی، زدودن قیدهای اضافی از جملهها، حذف یک جمله یا جملهها از نحو کلام، غریبسازی در نظم جمله و... نمود پیدا میکند.
بحث و تحلیل: این پژوهش کوشیده است تا عنصر تکثیف را، که از ارکان مهم در «قصیده الومضه» محسوب میشود، در آثار شعری نجاه عبداللّه واکاوی نماید. مهمترین مواضعی که تکنیک «فشردهگویی» در آنها جلوه مینماید، شامل سه بخش معنا، شکل و ساختار نحوی است. شاعر در موضع تکثیف در معنا از روشهایی همچون، تمثیل، استعاره، ضربالمثل، کنایه، تلمیح، نماد، تناقض، واژگان محوری، تکرار هنرمندانه و... بهره میجوید. وی با استخدام انواع صور بیانی، که در آن صاحبسبک است، همواره ومضهها را با نامأنوسی واژگان و ابهامسازی تعابیر درهم میآمیزد تا از طرفی زمینه را برای خوانشهای متفاوت، همچنین انبوهسازی دلالتها در برابر خواننده فراهم سازد. از طرف مقابل، خواننده نیز با پیشفرضهای گوناگون ازجمله افق سیاسی، اجتماعی، فرهنگی، رزمی، دینی و... روبهرو شود. نجاه عبداللّه در موضع فشردهگویی در شکل به اسلوبهایی همچون همگذاری، تقسیمبندی سطرهای شعری در فضای صفحه، سفیدنویسی، طولی و عمودینویسی کلمات، استفاده از نقطهچینها، علامتهای نگارشی، و... متوسل میشود. وی با تکیه بر این شیوهها سعی بر آن دارد تا، علاوهبر اینکه به ومضههای خویش شکلی مناسب و ابعاد معنایی عمیقتری (تکثیف) ببخشد، جایگاه نوگرایی را در آنها نیز استوار سازد. ایشان برای تحقق این امر به حالتهای موجود در ذات خود توجه بسیاری دارد و همسو با این حالتها به هنرهای دیگری همچون سینما متوسل میشود تا تکنیک همگذاری را از آن وام بگیرد و فضای تصویری «قصیده الومضه» را استادانه ترسیم نماید. نجاه عبدالله در موضع تکثیف در ساختار نحوی از شیوههایی همچون غریبسازی در نحو کلام، زدودن قیدهای زائد از ساختار جملهها، حذف یک یا چندین جمله از متن شعر، دوری جستن از اغراق در تزیین کلام و... بهره میبرد. وی برای اینکه احساسات شاعرانه و عواطف زنانه خود را در ومضهها به اشتراک بگذارد، تا حد ممکن به ارکان اصلی جمله بسنده میکند تا ومضهها، با حفظ ویژگی تراشخوردگی، حُکم جملههای قصار را به خود بگیرد و بهآسانی در ذهن مخاطب بنشیند.
دستاوردها: یافتههای این پژوهش حکایت از آن دارد که عنصر تکثیف، علاوهبر اینکه از ارکان مهم «قصیده الومضه» در آثار نجاه عبداللّه بهشمار میرود، با ظرافتهای هنری ویژهای در ومضهها آشکار میگردد. بدینصورت تکثیف بهعنوان رکنی اساسی در سه بخش معنا، شکل و ساختار نحوی در ومضههای شعری او خودنمایی میکند و، از میان این امور سهگانه، فشردهگویی در معنا از نظر بسامد بر دو نوع دیگر تقدم دارد. نجاه عبدالله در قسمتهای معنا، شکل و ساختار نحوی با تکیه بر اسلوبهایی که ذکر آنها پیش از این گذشت، سعی بر آن دارد تا هم ساختار کوتاهنویسی را در متن شعری خود شدت ببخشد و هم متن را با عناصری همچون غریبسازی، ابهام، چند پهلو، حذف، جنبههای دیداری، ایجاد شکاف و... همسو کند تا از این رهیافتها بین مخاطب و اثر هنری نوعی چالش ایجاد نماید و خواننده را از حالت انفعال خارج کند و به سمت خواننده فعال بکشاند.