اقتصاد اسلامی اوقات فراغت: درآمدی بر نظریه نابازار اسلامی (مقاله علمی وزارت علوم)
درجه علمی: نشریه علمی (وزارت علوم)
آرشیو
چکیده
مقدمه: اوقات فراغت در تمدن اسلامی ساحتی ضروری از حیات انسانی است که می تواند نقش مهمی در تعالی فردی، تقویت سرمایه اجتماعی و رشد فرهنگی ایفا کند. با این حال اقتصاد اوقات فراغت عمدتاً با رویکردی نئوکلاسیک و در چارچوب تحلیل بازاری و سودمحور، این عرصه را به صنعتی مبتنی بر مصرف، سرگرمی و رقابت بدل کرده و با کالاانگاری فراغت، بهره مندی از آن را به قدرت خرید وابسته کرده است که پیامدهایی چون کالاسازی لذت، تجاری سازی فرهنگ و حذف عدالت فرهنگی را به دنبال دارد. هدف: مقاله حاضر با تبیین «نظریه نابازار اسلامی» تلاش می کند چارچوبی بدیل برای تحلیل و سازمان دهی اقتصاد فراغت ارائه دهد. روش شناسی (چارچوب بحث): در این نظریه فراغت به معنای کناره گیری از منطق بازار و ورود به عرصه ای غیربازاری تعریف می شود که در آن، تولید، توزیع و مصرف خدمات و ارزش ها نه بر اساس سود اقتصادی بلکه بر اساس انگیزه هایی چون احسان، ایثار، تربیت، مشارکت داوطلبانه و نیت الهی سامان می یابد و با پشتوانه قواعد فقهی، مبنایی مشروع برای تخصیص منابع به فعالیت های فراغتی فراهم می آورد. یافته ها: در این چارچوب، منابع مالی و انسانی فراغت از مسیرهایی چون انفال، وجوهات شرعی، اوقاف، نهادهای مردمی و مشارکت های داوطلبانه تأمین می شود. همچنین تخصیص منابع بر اساس معیارهای سطح نیاز، ظرفیت رشد، وضعیت آسیب پذیری و اولویت های تربیتی مخاطبان است. نتیجه گیری: مقاله نشان می دهد نظریه نابازار اسلامی افزون بر فراهم سازی زمینه ای برای تحقق عدالت فرهنگی می تواند الگویی نظری و کاربردی برای بازتعریف اقتصاد فراغت در جوامع اسلامی ارائه دهد که ضمن عبور از سلطه تحلیل های بازاری، ظرفیت های فرهنگی و معنوی فراغت را نیز به رسمیت می شناسد.Islamic Economics of Leisure: An Introduction to the Islamic Non-Market Theory
Introduction: Leisure in Islamic civilization represents an essential dimension of human life, capable of contributing significantly to personal development, social capital formation, and cultural flourishing. However, the contemporary economy of leisure has largely been shaped by a neoclassical, market-oriented, and profit-driven analytical paradigm, transforming leisure into an industry structured around consumption, entertainment, and competition. Through the commodification of leisure, access to it has become dependent on purchasing power, resulting in consequences such as the commodification of pleasure, the commercialization of culture, and the erosion of cultural justice.
Objective: This article seeks to present an alternative framework for analyzing and structuring the leisure economy by articulating the “Islamic Non-Market Theory.”
Methodology: In this theory, leisure is conceptualized not merely as disengagement from work, but as a domain of economic activity that exists outside the logic of the market. Within this paradigm, the production, distribution, and consumption of services and values are guided not by economic profit but by motivations such as benevolence, altruism, moral education, voluntary participation, and divine intention. Supported by jurisprudential principles, this framework establishes a legitimate foundation for allocating resources to leisure activities. Findings: Within this model, financial and human resources for leisure are provided through mechanisms such as public wealth (anfāl), religious dues (wujūhāt sharʿīyah), endowments (awqāf), grassroots civic institutions, and voluntary contributions. Resource allocation is determined according to criteria such as level of need, potential for personal and communal development, vulnerability status, and the educational and moral priorities of target groups. Conclusion: The article argues that the Islamic Non-Market Theory not only creates conditions for realizing cultural justice but also offers a theoretical and practical model for redefining the leisure economy in Islamic societies—one that moves beyond the dominance of market-centered analyses while recognizing the cultural and spiritual capacities inherent in leisure.
تبلیغات
