ذکر

کمال نهایی انسان بر اساس اصول حاکم بر علم النفس فلسفی از منظر علامه مصباح یزدی، در گرو «یافت شهودی فقر وجودی» یا «به فعلیت رسیدن شناخت ناآگاهانه و اشتداد علم حضوری به حقیقت نفس و ارتباط تکوینی با خدای متعال» است. پژوهش حاضر درصدد بررسی نقش «ذکر» در تکامل نفس است. ازاین رو سؤال اساسی آن است که «توجه به خدا» چگونه موجب «اشتداد علم حضوری نفس به خود و خداوند» می شود؟ سؤال دیگر آن است که آیا توجه به خود، موجب تقویت علم حضوری به نفس است یا تضعیف آن؟ این در حالی است که در بیانات علامه مصباح یزدی، سخنانی به نفع هر دو دیدگاه مطرح شده است. هدف این پژوهش که به روش توصیفی تحلیلی نگاشته شده، پاسخ به این پرسش ها بر اساس مبانی خاص ایشان است. نتیجه حاصل از تحقیق نشان می دهد که میان توجه به خود و توجه به خداوند، نوعی یگانگی برقرار است؛ به گونه ای که تقویت و اشتداد علم حضوری به خود، علم حضوری به خداوند را نیز در پی دارد. بنابراین، توجه به ذات نفس با تکامل نفس سازگار است، و توجه به مراتب دیگر، ناسازگار با آن.

از جریان های تأثیرگذار جهان اسلام، خصوصاً ایران، تشکیل جمعیت های جوانمردان یا فتیان است. بررسی چنین آموزه های غنی ای در نظام تعلیم و تربیت قرون گذشته سبب شد که خلأ استفاده از این آموزه ها در نظام آموزش عالی کنونی کشور و تربیت و تأمین نیروی انسانی احساس شود. بنابراین، این پژوهش به بررسی ارتباط فتوت نامه ها و آداب معنوی تعلیم و تعلم در ایران قبل و بعد از اسلام و همچنین خاستگاه آن در کشورهای دیگر پرداخته است و کاربرد آن را در نظام آموزشی کشور تحلیل می کند. بررسی محتوایی فتوت نامه ها به منظور شناسایی اصول اخلاقی و معنوی، ازجمله روش های استفاده شده در این پژوهش است. هدف اصلی این پژوهش، بررسی تأثیر این آیین در تربیت متعلمین طی قرون متمادی و توجه به ارتباط قلبی بین شاگرد و استاد است. یافته های پژوهش حاکی است که آیین فتوت و عیاری در تاریخ ایران، به ویژه پس از ورود اسلام، به جریانی اخلاقی، اجتماعی و معنوی تبدیل شده است. این جریان پس از تلفیق با تصوف و عرفان، به رشد و توسعه بُعد معنوی آن کمک کرده و برخلاف آموزش های جدید، توجهی ویژه به تربیت معنوی و اخلاقی متعلمان داشته و این تربیت با عشق و احترام میان استاد و شاگرد همراه بوده است. نظام آموزشی مبتنی بر فتوت در پرورش انسان های کامل و اخلاق مدار نقشی بسزا داشته و کاستی های نظام آموزشی کنونی را در این حوزه برجسته کرده است.