حسن بهشتی پور

حوزه ژئوپولیتیک دریای سیاه در سال های اخیر، به کانون مهم رقابت میان روسیه  با اعضای ناتو به ویژه آمریکا تبدیل شده است که واکاوی ابعاد مختلف این رقابت حائز اهمیت است. هدف این مقاله بررسی پیامدهای حاصل از این رقابت ها در دریای سیاه است که به روش توصیفی- تحلیلی و در چارچوب نظریات «سازه انگاری» و «نظم جهانی» انجام شده است. یافته ها نشان می دهد حمایت غرب و آمریکا از انقلاب های رنگین در گرجستان و اوکراین، دعوت از آن ها برای پیوستن به ناتو، پذیرش عضویت کشورهای شرق اروپا در این سازمان در کنار ماجراجویی های نظامی موجب شده تا روسیه با درک تهدیدهای امنیتی از ناحیه ناتو و آمریکا، حضور نظامی خود را در این پهنه آبی استراتژیک تقویت کند. حمایت مسکو از اعلام استقلال اوستیای جنوبی و آبخازیا در پی جنگ با گرجستان در سال 2008، الحاق شبه جزیره کریمه به روسیه در سال 2014 و استقرار سامانه های موشکی در کالینینگراد از جمله اقدامات بازدارنده مسکو در حوزه دریای سیاه است. در مجموع می توان گفت رقابت روسیه با ناتو و آمریکا در دریای سیاه بیشترین تأثیر را از حیث تشدید مسابقات تسلیحاتی به دنبال داشته و این حوزه استراتژیک را به بستری بالقوه برای مناقشات بیشتر در آینده تبدیل کرده است.

این پژوهش با هدف ارائه چارچوبی مفهومی برای ارزیابی کیفیت درونی تحلیل های سیاسی، مفهوم «تحلیل سیاسی به مثابه سامانه ای ترمودینامیکی» را معرفی می کند. در این چارچوب، اجزا و ارکان تحلیل به عنوان عناصر فعال و ساختاری سیستم در نظر گرفته می شوند که سطح هماهنگی میان آن ها، تعیین کننده میزان «آنتروپی تحلیلی» است. آنتروپی تحلیلی در اینجا شاخصی معرفت شناختی است برای سنجش میزان بی نظمی، گسست یا ناسازگاری میان اجزا (بازیگران، داده ها، انگیزه ها) و ارکان تحلیل (مکتب فکری، رویکرد نظری، روش شناسی و منطق تحلیلی). پژوهش از نظر ماهیت، تحلیلی – مفهومی و از نظر روش، توصیفی – تبیینی است و بر پایه مدل سازی استعاری و نظریه سیستم ها بنا شده است. با الهام از مفاهیم ترمودینامیک همچون انرژی، تعادل و آنتروپی، سازوکاری برای تشخیص انسجام معرفتی در تحلیل های سیاسی طراحی شده است. کاربست مدل در مطالعه موردی مناقشه حقوقی پیرامون فعال سازی مکانیسم «اسنپ بک» پس از پایان دوره قطعنامه ۲۲۳۱ شورای امنیت نشان می دهد که ریشه آنتروپی تحلیلی در نظام بین المللی نه در داده های سیاسی، بلکه در اختلاف معرفتی میان دو دستگاه تحلیلی رقیب (ایران، روسیه و چین در برابر آمریکا و اروپا) است. یافته ها حاکی از آن است که مدل ترمودینامیکی می تواند ابزاری مؤثر برای سنجش انسجام، پایداری و کیفیت درونی تحلیل های سیاسی باشد و افق تازه ای برای پژوهش های میان رشته ای در علوم سیاسی بگشاید. این چارچوب با عملیاتی شدن مفاهیمی مانند «انرژی تحلیلی» و «آنتروپی معرفتی»، ابزاری برای نقد درونی و ارزیابی ساختاریافته ی تحلیل های سیاسی فراهم می کند. <br clear="all">