محمد مهدوی نیا

پژوهش حاضر با هدف تحلیل روان شناختی آسیب رسانی اجتماعی براساس منابع اسلامی انجام شده است. این پژوهش به دنبال به دست آوردن مؤلفه های آسیب رسانی اجتماعی براساس منابع اسلامی و روایی و پایایی آن و همچنین عوامل زمینه ساز و پیامدهای آسیب زای آن است. روش به کار رفته در این پژوهش، تحلیل کیفی محتوای متون دینی بود که برای فهم و استنباط آموزه های روان شناختی از منابع اسلامی کاربرد دارد؛ بدین منظور در مرحله اول واژه ها و گزاره هایی که با آسیب رسانی اجتماعی ارتباط داشت از منابع اسلامی گردآوری شد. در مرحله بعد، مفاهیم و گزاره هایی که کمتر با آسیب رسانی اجتماعی ارتباط داشتند کنار گذاشته شدند و واژه ها و گزاره های باقی مانده با استفاده از اصول پیش پردازش متن مانند هم معنایی، چندمعنایی، تقابل معنایی و حوزه واژگانی به منظور دستیابی به مؤلفه های آسیب رسانی اجتماعی تحلیل و بررسی شد. یافته ها در این مرحله چهار مؤلفه بود: الف) آزارگری جسمی مشتمل بر شکنجه و قتل؛ ب) آزارگری زبانی مشتمل بر سخن چینی و نمامی، استهزاء و تمسخر، غیبت، تهمت و افترا، افشای اسرار، نیش زبان و ناسزاگویی؛ ج) زیرپاگذاشتن حق دیگران مشتمل بر عدم پرداخت دسترنج کارگران، دلالان سودجو، خوردن حق یتیم، شکستن عهد و پیمان؛ د) توطئه گری اجتماعی مشتمل بر مکر، نیرنگ و دروغگویی. هر یک از این مؤلفه ها به همراه 27 علت و پیامد مربوط به هر مؤلفه در منابع اسلامی به دست آمد و به تأیید کارشناسان رسید.

پژوهش حاضر درصدد است که کاربست روش میدان معنایی را در فهم معانی واژگان قرآنی با رویکرد روان شناختی در قالب یک مطالعه موردی در باب «خوف» به جامعه علمی روان شناسی ارائه کند. که طی آن تعریف و جانشین و مقابل واژه خوف، نقاط اشتراک و افتراق بین واژه خوف در قرآن و اضطراب در روان-شناسی با رویکرد تحلیل میدانی معنا بیان شد. یافته های پژوهش نشان داد: الف) میدان معنایی، در کشف معانی واژگان روان شناختی قرآن کارآمد است؛ ب) همنشین های خوف با مولفه های منفی عبارت اند از: گرسنگی، نقص مال، جان و خوراک، حزن، کفر، فتنه، طغیان، عذاب الهی، شرک، غفلت، بیماری و شک و مولفه های مثبت: ایمان، استقامت، وفای به نذر، تذکر؛ ج) برخی واژگان جانشین خوف؛ خشیت، تقوی و برخی واژگان متقابل آن امن، طمع، استقامت، رحمت، تقوا، اصلاح، فرح و رجا است؛ د) معنای واژه خوف در قرآن با ترس در روان شناسی متفاوت است؛ ه) همنشینی خوف با واژگانی که مذکور نشان داد: اندوه و ترس ذاتا بد نیست، بلکه به لحاظ متعلق متفاوت است؛ خوف از خدا، خوب و خوف از امور دنیوی بد است؛ و) از جانشینی و همنشینی خوف با واژگان مذکور برداشت شد؛ خوف از خدا، خوفی امید آفرین است.

پژوهش حاضر با هدف تدوین و ارائه الگوی مفهومی شخصیت ضداجتماعی در منابع اسلامی انجام شد. روش پژوهش، تحلیل کیفی محتوای متون دینی بود که این روش برای فهم و استنباط آموزه های روان شناختی از منابع اسلامی کاربرد دارد؛ بدین منظور نخست واژه ها و گزاره هایی که با شخصیت ضداجتماعی ارتباط داشتند، از منابع اسلامی گردآوری شد که نتایج این مرحله حدود 450 مفهوم و گزاره بود که به نظر می رسید با شخصیت ضد اجتماعی ارتباط دارند. در مرحله بعد، مفاهیم و گزاره هایی که کمتر با شخصیت ضداجتماعی ارتباط داشتند، کنار گذاشته شدند و واژه ها و گزاره های باقیمانده با استفاده از اصول پیش پردازش متن مانند هم معنایی، چندمعنایی، تقابل معنایی و حوزه واژگانی به منظور دستیابی به مؤلفه های شخصیت ضد اجتماعی مورد تحلیل و بررسی قرار گرفت. یافته ها در این مرحله، نُه مؤلفه خودبزرگ بینی، بی احترامی به دیگران، بدبینی نسبت به دیگران، هوسرانی و شهوت گرایی، زیرپاگذاشتن حقوق دیگران، توطئه گری اجتماعی، سرکشی و طغیانگری، آسیب رسانی اجتماعی، بی پروایی و وقاحت را برای شخصیت ضداجتماعی به دست داد. هر یک از این مؤلفه ها، خود دارای چند زیرمؤلفه بودند که به طور کلی 58 زیرمؤلفه استخراج و به تأیید کارشناسان رسید. سپس علت ها و پیامدهای مربوط به هر مؤلفه شخصیت ضداجتماعی در منابع اسلامی به دست آمد و الگوی مفهومی آن با توجه به روبط بین مولفه ها ترسیم شد.