سید عباس حسینی پور عزآبادی

آیه «وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ یَحُولُ بَیْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ وَأَنَّهُ إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ» در سوره انفال از آن دسته آیاتی است که در دیدگاه روایات و مفسّران شیعه و اهل سنت دارای معانی و احتمال های متفاوتی است. این پژوهش در راستای تحلیل معنایی این آیه به روش تحلیلی- توصیفی و با تکیه بر روایات تفسیری و دیدگاه مفسّران شیعه و اهل سنت نگاشته شده است. این مقاله پس از بررسی لغات مهم آیه و به دست آوردن معانی آن به بیان روایات تفسیری ذیل آن پرداخته و از دیدگاه روایات، معانی حائل شدن خداوند بین انسان و قلبش را معرفی کرده، سپس اندیشه های تفسیری چهار مفسّر شیعه و اهل سنت یعنی شیخ طوسی، طبرسی، فخر رازی و علامه طباطبائی را بیان می دارد مبنی بر اینکه آن ها معتقدند: حائل شدن خداوند بین انسان و قلبش به سبب مرگ بوده یا به معنای نزدیکتر بودن خداوند به انسان از خودش است. سومین احتمال از دیدگاه این مفسّران حائل شدن خداوند به معنای دگرگون کننده قلوب است و علامه حائل شدن را به معنای مالکیت خداوند می داند. در پایان این پژوهش، به بیان چهار بازتاب کلامی، اعتقادی آیه پرداخته شده است.

شیخ مفید و سیّد مرتضی از متکلّمان امامیّه بغداد در سده 5 ه ق بوده اند که به خوبی به موضوع مهدویّت ورود کرده و به سؤالات و شبهات پیرامون این موضوع پاسخ داده اند. موضوعات مهدوی که در آن عصر بسیار مورد بحث بوده است عبارتند از: «اصل تولّد امام و غیبت ایشان» و «موضوع غیبت و به تبع آن طولانی شدن عمر حضرت مهدی(ع)». چنین مواردی سبب به وجود آمدن سؤالات و شبهاتی از سوی معاندان و مخالفان جریان مهدویّت شد که این دو عالم شیعی با دفاع از اعتقادات امامیّه در مقابل معاندان ایستاده و پاسخ همه سؤالات را به خوبی بیان کردند. جریان وصیّت امام و نام نبردن از فرزندشان از دیگر شبهاتی است که از سوی معاندان مطرح شده که از سوی متکلّمان این مدرسه پاسخ داده شده است. این دو شخصیّت مدرسه کلامی بغداد با نگارش کتب متعدّدی درباره مهدویّت از باورهای شیعی در این باره  دفاع کرده اند.

تشـکیل حکومت اسلامی در دین اسلام از موضوعاتی اسـت که اهمیت ویژه ای دارد. مهم‌ترین دلیـل تشـکیل حکومـت را می‌تـوان اجـرای قوانینـی شـمرد کـه بـرای سـعادت بشـر و رفـع نیازهـای آن در اجتمـاع وضـع شـده اسـت. بـا کنـکاش در روایـات ایـن بـاب، احادیثـی را می‌بینیـم کـه بـا ایـن امـر، یعنـی تشـکیل حکومـت در عصـر غیبـت امـام زمـان(عج) بـه ظاهـر مخالـف اسـت. بـا بررسـی ایـن روایـات و پی بـردن بـه مـواردی ماننـد نداشـتن سـند معتبـر برخـی از ایـن احادیـث، احتمـال صـدور روایـت در مـوارد خـاص، تعـارض ایـن دسـته از روایـات بـا روایـات مؤیـد قیـام و... و نیـز تطبیـق آن بـا مبانـی تشـکیل حکومـت اسلامـی در اندیشـه امـام خمینـی(ره) کـه نشـئت‌ گرفته از اسلام نـاب و سیره عقلاسـت، می‌توان دریافـت کـه تشـکیل حکومـت اسلامـی در همـه زمان‌هـا لازم بـوده و بایـد بـرای اجرای قوانیـن الهی اسلام و حفـظ کیـان اسلام و مسـلمانان، حکومـت تشـکیل داد.

پس از رحلت پیامبر اکرمˆ و در همان قرن اول هجری، در مباحث اعتقادی، نظریه های متفاوتی بیان شد و فرقه های متعددی به وجود آمدند. یکی از گروه هایی که در مباحث مربوط به قضا و قدر الهی، اعتقادات خاصی داشتند، افرادی بودند که به «قدریه» شهرت پیدا کردند و در روایات نیز مورد مذمت فراوان قرار گرفتند. آنان معتقد بودند خداوند، امور را به انسان ها واگذار کرده است و هیچ دخالتی در امور ندارد. پیامبر اکرمˆ درباره این گروه فرمودند: «القدریه مجوس هذه الاُمّه». در این پژوهش به روش تحلیلی توصیفی، فرقه قدریه، معرفی و اعتقاد آن ها بیان و وجه شباهتشان به مجوس، بررسی شده است. اعتقاد این فرقه به قدری مذموم است که در بسیاری روایات از جهت احترام در دنیا و آخرت، مورد مذمّت قرار گرفته اند. 

یکی از مباحث مهم قرآن و روایات، حکومت جهانی حضرت مهدی† است. این بحث در قرآن در آیات متفاوتی آمده است. این پژوهش در راستای این مهم با عنوان «وارثان زمین و حکومت مستضعفان» به روش تحلیلی توصیفی و با تکیه بر نظریات مقام معظّم رهبری حضرت آیه اللّٰه العظمی خامنه ای، درباره آیات 5 سوره قصص، 55 سوره نور و 105 سوره انبیاء نگاشته شده است. این مقاله پس از بررسی لغات مهم آیات و به دست آوردن معانی آن ها از کتب لغت کهن، به بررسی وعده الهی درباره خلافت و جانشینی صالحان و مؤمنان پرداخته و انتظار را از منظر مقام معظّم رهبری ذیل آیه 5 سوره قصص بیان کرده، سپس ضمن بیان وعده الهی در این باره و این که این وعده تخلف ناپذیر بوده، شروط تحقّق آن را نیز بیان کرده است. در پایان پژوهش به دیدگاه مقام معظّم رهبری درباره ناتوانی دشمنان اشاره کرده و آن را نتیجه تحقّق وعده الهی شناسانده و به عوامل عدم پیروزی جبهه حق علیه باطل پرداخته است.

قرآن نعمت های مادّی و معنوی متفاوتی را برای اهل بهشت بیان کرده است. در این میان، نعمت «رضوان» را به عنوان نعمتی معنوی معرفی می کند. از رضوان الهی که همان رضایت و خشنودی خداوند نسبت به بنده بوده، با تعبیر «وَ رِضْوانٌ مِنَ اللّهِ أَکْبَرُ» به بالاترین و مهم ترین نعمت های بهشت یاد شده که این خود، از اهمیت تکامل روحی و معنوی انسان به عنوان اصل خلقت، پرده برمی دارد. بر اساس روایات از آیات الهی این گونه برمی آید که لازم است بندگان برای دستیابی به این نعمت بزرگ به درگاه الهی دعا کنند. این پژوهش با روش توصیفی تحلیلی به بیان چگونگی رسیدن به این نعمت بزرگ پرداخته است. آیات قرآن، ایمان حقیقی و عمل نیک، هجرت برای پایبندی به اعتقادات، تلاش بدنی و مالی در مسیر الهی، برپاداشتن نماز و پرداخت زکات و اطاعت پذیری از خداوند و پیامبرش را از اسباب رسیدن به این نعمت بزرگ بیان کرده است.

آیه ۲۳ سوره شوری، مشهور به آیه مودّت، از مهم‌ترین آیات در تبیین پیوند ایمانی میان امت اسلامی و خاندان پیامبر اکرم$ است. مسئله اصلی این آیه، تعیین معنای «فی القربی» و شناسایی مصادیق آن است؛ زیرا بر اساس ظاهر آیه، پیامبر$ هیچ پاداشی برای رسالت خویش مطالبه نکرده، مگر مودّت نسبت به ذی‌القربی. در این مقاله، پس از بررسی لغوی واژگان کلیدی آیه، دیدگاه‌های مختلف مفسران درباره مراد از «قربی» تحلیل می‌شود و با استناد به روایات متعدد شیعه و برخی منابع اهل سنت، این نتیجه به دست می‌آید که اهل‌بیت( مصداق قطعی این عنوان‌اند. بر این اساس، مودّت نسبت به اهل‌بیت( نه‌تنها یک محبت عاطفی، بلکه تکلیفی دینی و نشانه‌ای از پیوند واقعی با رسالت پیامبر$ است. در ادامه، با توجه به جایگاه امام عصر% در سلسله اهل‌بیت(، لزوم مودّت و انتظار فعال نسبت به آن حضرت نیز قابل تبیین می‌شود.