مرجان شجاعی

یکی از مهم‌ترین شاخص‌های گذار نسلی، تغییر در ابژه‌های نسلی است. مطابق با این دیدگاه، هر نسلی ابژه‌های خاص خود را دارد و همین امر می‌تواند شاخصی برای نشان‌دادن تفاوت و گذار نسلی باشد. در این تحقیق، این تفاوت نسلی ناظر به تجربۀ دوران کودکی مادران و دختران است. هدف اصلی در این مقاله، بررسی پدیدارشناختی تحولاتی است که تجربۀ زیستۀ مادران و دختران را از نظر نوع بازی‌های کودکانه از یکدیگر متمایز ساخته است. روش این تحقیق از نوع کیفی و رویکرد پدیدارشناسی است. جامعۀ آماری این پژوهش را مادران و دختران ساکن در شهر تهران و نمونۀ آماری آن را ۳۰ مادر و دختر ساکن در سه محلۀ نظام‌آباد، نازی‌آباد و کوی بیمه در شهر تهران تشکیل می‌دهند که از طریق نمونه‌گیری در دسترس انتخاب شدند. داده‌های این تحقیق نیز ازطریق مصاحبه و گفت‌وگو با مادران و کودکان به‌دست آمده است. مطابق با یافته‌های این پژوهش، یکی از مهم‌ترین نقاط تفاوت نسلی بین مادران و دختران، تغییر در "بازی" و "سرگرمی"هایی است که هر یک در دورۀ کودکی خود تجربه کرده‌اند. نتایج این تحقیق نشان می‌دهد چگونه بازی فعال کودکانه در نسل جدید، تبدیل به نوعی سرگرمی منفعلانه در میان آنان شده است؛ به‌نحوی که سرگرم‌شدن در فضای مجازی و شبکه‌های اجتماعی، جایگزین تعاملات کودکانه شده است. از منظر آسیب‌شناختی، گذشته از فقر ارتباطی و روحیۀ انزواطلبی، چرخش از بازی‌های فعال کودکانه به وقت‌گذرانی در شبکه‌های اجتماعی، سبب اختلال در جامعه‌پذیری کودکی و قرارگرفتن کودکان در معرض اطلاعات و اخباری می‌شود که می‌تواند برای آن‌ها مشکل‌آفرین باشد.

یکی از مسائل اجتماعی نوظهور در جامعه ایران، اختلال در فرایند کودکی و جامعه پذیری کودکانه است. پیش تر، کودکان از طریق تعامل با اعضای خانواده و بعدها با همسالان به صورت فعال آموزش های لازم را برای حضور در جامعه کسب می کردند؛ اما در حال حاضر انزوای ناخواسته کودکی و محروم شدن آن ها از تعامل با همسالان در محله و همسایگی عیان است. بخش عمده ای از این مسئله، ریشه در تغییرات در شرایط کالبدی شهر و به تبع آن حذف مناسبات همسایگی و محلی دارد. اختلال در فرایند کودکی و جامعه پذیری کودکانه، از زمانی آغاز می شود که تحولات شهرسازی عملاً میدان تعاملاتی که زمانی محل بازی و کنش های متقابل کودکانه بوده را از بین برده است؛ مسئله ای که در چند دهه گذشته باعث «کودکزدایی از شهر» و رانده شدن تدریجی کودکان به پستوی خانه و انزوای ناخواسته آنان شده و آشکارا زیست جهان کودکی بین دو نسل را متفاوت از یکدیگر ساخته است. با توجه به اهمیت مسئله، تحقیق حاضر با مطالعه ای کیفی و با استفاده از روش پدیدارشناسی، 30 تجربه از تجربیات کودکی مادران و دختران در 3 محله از محله های مناطق 5، 7 و 16 شهر تهران را توصیف کرده است؛ مادران و دخترانی که همه آن ها کودکی خود را در یک محله مشترک، اما با تجربه ای متفاوت گذرانده اند. نتایج نشان داد در اثر تغییرات کالبدی و به تبع آن دگردیسی در مناسبات اجتماعی، تجربه زیسته کودکان (دختران) با والدین (مادران) تفاوت بنیادی پیدا کرده است؛ تفاوتی که در تربیت و درنهایت شخصیت متفاوت مادران و دخترانشان پدیدار می شود. نتایج همچنین بر این دلالت دارد که برخلاف مادران، دختران نسل جدید (5 تا 12 سال) اغلب منزوی اند و سرگرمی هایشان بیشتر فردی و انفعالی است.