محمدجواد مهدی آسا

پژوهش پیشِ رو بر آن است تا با استفاده از روش تحلیل محتوای داده بنیاد، مضامین اخلاقی سوره بقره را استخراج و به گونه ای نظام مند، مورد تحلیل قرار دهد. در فرایند کدگذاری، مجموعه آموزه های اخلاقی سوره بقره، ابتدا در سه کلان شاخه «اخلاق بندگی»، «اخلاق فردی» و «اخلاق اجتماعی» دسته بندی شده و سپس هر کدام از آنها به بخش ها و زیرشاخه های مناسب خود، تقسیم شدند. بر پایه کدها و داده های سوره بقره، در ساحت اخلاق بندگی، دو عنصر ایمان و تقوا، مهم ترین جایگاه را دارا هستند. در ساحت اخلاق فردی نیز خودآگاهی اخلاقی، پربسامدترین کدی است که در سایه آن می توان سایر نمایه ها را تحلیل کرد. بخش اخلاق معاشرت را نیز می توان با دو ملاک «دوستی و دشمنی» و همچنین «عدالت و ظلم» تحلیل نمود. سوره بقره در بخش های اخلاق خانواده، اخلاق معاشرت، و اخلاق اقتصادی نیز برخی از مهم ترین آموزه های اخلاقی را دارا است. در این پژوهش، به اقتضای روش خاصی که در پیش گرفت، علی القاعده، هیچ آموزه و هیچ کد اخلاقی در سوره بقره، مغفول نمانده است. این نکته، ضمن آن که جنبه نوآوریِ این پژوهش را رقم می زند، ما را در رسیدن به تحلیل های مستند به متن قرآن یاری می کند. این پژوهش اگر ادامه یافته و به همه سور قرآن کریم گسترش یابد می تواند الگویی جامع و شامل از نظام اخلاق قرآنی، ارائه دهد. نگاه همه جانبه و شمول گرا و مبتنی بر نکات و جزئیات آموزه های قرآن کریم، آنگونه که هست، بدون سوگیری های خارج از منطوق قرآن، ارمغان چنین تحقیق جامعی خواهد بود.

خطاهای شناختی، از مهم ترین خطاهای کنشگری در شبکه های اجتماعی اند. این پژوهش با هدف بررسی تأثیر خطاهای شناختی بر کنشگری کاربران حوزوی در شبکه های اجتماعی و با روش تحقیق کیفی و مصاحبه های نیمه ساختاریافته با ۱۶ متخصص حوزوی و کارشناس رسانه انجام گرفته است. ضرورت این تحقیق برآمده از نقش حسّاس کاربران حوزوی در تبلیغ دین و تأثیر خطاهای شناختی بر رفتار و تصمیم گیری های آنان در شبکه های اجتماعی است. خطاهای شناختی به عنوان الگوهای تفکر غیرمنطقی و اغراق آمیز، می توانند تأثیرات منفی بر تصمیم گیری ها و رفتارهای کاربران در رسانه داشته باشند. بررسی چهار خطای شناختی (همه یا هیچ، نتیجه گیری شتابزده، تعمیم مبالغه آمیز، فیلتر ذهنی) و آسیب های اخلاقی ناشی از آنها در کنشگری طلاب در شبکه های اجتماعی، از جمله یافته های این پژوهش است. بنا به یافته های این تحقیق، بروز این خطاهای شناختی از کُنشگران روحانی به قضاوت نادرست، تفسیر ناعادلانه و واکنش غیرمنطقی در شبکه های اجتماعی می انجامد و نه تنها از اعتبار کاربران حوزوی می کاهد، به ترویج نادرست ارزش های دینی نیز منجر می شوند.     

طلاب به عنوان گروه های مرجع در جامعه به شمار می روند؛ لذا انتظار می رود بیش از دیگران مراقب گفتار، رفتار و کردار خود در شبکه های اجتماعی باشند. آن ها موظف هستند در کنشگری خود، استانداردهای رفتاری را در عمل به کاربران نشان دهند تا الگوی زیست مجازی برای آنان در کنشگری رسانه ای باشد. از طرفی، بروز آسیب های اخلاقی از سوی کاربران حوزوی، نه تنها موجب کاسته شدن شخصیت و جایگاه صنفی آن ها می شود، بلکه گاهی موجب آسیب دیدن باورهای دینی افراد و بدبینی آن ها به همه دین داران می شود. در این تحقیق، به بررسی آسیب های کنشگری کاربران حوزوی در شبکه های اجتماعی در بُعد فردی پرداخته می شود. روش پژوهش حاضر کیفی بوده و با ابزار مصاحبه عمیق، به تحلیل مسئله پرداخته است. در این مقاله، با 16 متخصص و کارشناس رسانه و سبک زندگی که خود آنان نیز کاربر حوزوی هستند، مصاحبه عمیق به صورت هدفمند انجام شد. آسیب هایی همچون غفلت از رسالت دینی، اظهارنظر غیرتخصصی ازجمله یافته های مصاحبه در کنشگری کاربران حوزوی است. ارائه مصادیق و نمونه خوانی کنشگری در رسانه اجتماعی توسط کاربران حوزوی، از نوآوری های تحقیق حاضر است.