فائزه حاتمی نیا

در این مقاله با روش تحلیلی- توصیفی، تصاویر شعری دو رمان «نخل های بی سر» و «گلاب خانم» از قاسمعلی فراست استخراج شده است. پژوهش حاضر به دنبال پاسخ به این سؤال بود که آیا بررسی تصاویر خیالی در این دو رمان می تواند بن مایه های حاکم بر آن ها و تفاوت شان را آشکار کند؟ نتیجه بررسی ها مشخص کرد که فضای داستانی در هر دو رمان تحت تأثیر آرایه های ادبی است و بن مایه های مفهومی درد و رنج، تهاجم، مقاومت، اندوه و ایثار، تشبیهات نخل های بی سر را در برگرفته اند. در تشبیهات رمان گلاب خانم، بن مایه های مفهومی توصیف زیبایی، حالات موسی و گلاب و عشق و حرارات بین آن دو، بیشترین بسامد را دارند. انسان پنداری های متعدد در نخل های بی سر، بر بن مایه های مکان، حوادث، اشیاء و اشخاص مجازی استوارند و بن مایه های تشخیص در رمان «گلاب خانم» شامل اشیائی است که از مفاهیم غنایی سرشارند. نمادهای خورشید، ماه، آب و درخت، «نخل های بی سر» را از عمق اندیشه برخوردار کرده و در «گلاب خانم»، شخصیت زن به عنوان نمادی از ایثار در نظر گرفته شده است. لایت موتیف رمان اول، نخل به عنوان نماد ایستادگی و شهادت و در رمان دوم عشق و هم آغوشی است. در «نخل های بی سر»، فراست با کاربرد آرایه تشخیص، موتیف خرمشهر را برجسته نموده و بر حماسه و سرزندگی مبارزان در سال های اول جنگ تأکید کرده است؛ حال آن که در رمان «گلاب خانم» که سال ها بعد نگارش یافته، با عقب نشینی از انسان پنداری و با تکیه بر تشبیهات غنایی، بر زخم های رزمندگان خسته از جنگ که گرفتار بی مهری جامعه شده بودند مرهم نهاده و آنان را به زندگی عادی و روزمره فراخوانده است.

 نظریه گفتمانی «لاکلا و موفه» در کتاب هژمونی و استراتژی سوسیالیستی ازجمله نظریات جدیدی است که در تحلیل پدیده های اجتماعی مورداستفاده قرار می گیرد. پژوهش پیش رو با روش توصیفی-تحلیلی و با هدف چگونگی انعکاس این گفتمان در دو رمان «سفر به گرای ۲۷۰ درجه» و «در شعله های آب» که با محوریت جنگ و ترویج روحیه جهادی نوشته شده اند؛ سعی دارد به این نکته حائز اهمیت دست یابد که این آثار چه میزان به مفصل بندی مفاهیم، فرایند هویت یابی و استقرار گفتمان های رایج در جامعه جنگ به ویژه مفهوم جدید «هویت جهادی» پرداخته اند؟ این مفهوم حول چه دال هایی و با چه مفصل بندی شکل می گیرد و چه دستاوردی را به دنبال دارد؟ یافته ها نشان می دهد؛ مهم ترین عناصری که مؤید استقرار و هژمونیک شدن گفتمان و شکل گیری هویت جهادی شده اند، دال های فرعی چون شجاعت، ایثار، مقاومت و روحیه شهادت طلبی هستند که حول دال مرکزی یعنی باورها و عقاید مذهبی و ملی شکل گرفته اند و نتیجه و دستاورد انعکاس این هویت در رمان زنده نگه داشتن روحیه مقاومت و ایستادگی در برابر متجاوز، تقویت استقلال طلبی و محافظت از امنیت این مرز و بوم، در بین مردم جامعه دور از جنگ امروز است. همچنین در انعکاس این مورد رمان «در شعله های آب» نسبت به رمان «سفر به گرای 270 درجه» موفق تر عمل کرده است.

ایثار یکی از متعالی ترین کنش های انسانی است که در هشت سال جنگ تحمیلی ایران و عراق، شاهد تبلور آن بودیم. پژوهش پیش رو با روش توصیفی تحلیلی و با هدف بررسی چگونگی انعکاس ایثار در دو اثر  «باغ بلور» و «گلاب خانم» که با محوریت جنگ و درون مایه خانواده های شهدا و جانباز، نوشته شده؛ سعی دارد به این نکته حائز اهمیت دست یابد که این آثار به کدام جنبه ایثار توجه کرده و زنان در ترویج این مقوله چه جایگاهی دارند؟ یافته ها نشان می دهد که  «ایثار» و «ایثارگری» محدود به قشر و طبقه ای خاص، یا سن و سال و جنسیت نیست؛ شرایط زمانی و مکانی می تواند میزان و چگونگی ایثار را تحت الشعاع قرار دهد و شکل گیری آن در هر جامعه ای باعث مقاومت و پیروزی می گردد. هر یک از رمان های موردنظر در انعکاس مسئله ایثار به خوبی عمل کرده اند. مخملباف اثر خود را در سال های پایانی دهه شصت خلق کرده و با نگاهی واقع بینانه به جنگ، بیشتر به ایثار شهدا و خانواده هایشان و مشکلاتی که پیش رو دارند، پرداخته؛ اما فراست با نگاهی مثبت و ارزش محور، ایثار زنان را در مقابل جانبازی مردان به تصویر کشیده و به نقش آن ها در ترویج این فرهنگ اشاره کرده است. دستاورد مطالعه این آثار گسترش روحیه ایثارگری در جامعه است.